رىياسەتچى : ئابدۇۋەلى ئاكا، سىزدىن سۇراپ باقسام، نۆۋەتتىكى ئىقتىسادى كىرزىس مەزگىلىدە ئۆز قۇلىدىكى مەبلەغنى قانداق ئورۇنلاشتۇرىشى ۋە باشقۇرىشى كىرەك؟ مۇشۇ ھەقتە بىر چۈشەنچە بىرىپ ئۆتەمسىز؟
ئابدۇۋەلى مۇئەللىم : بولىدۇ. بىزدە مۇنداق گەپ بار، "پۇلنىڭ بىر ئۇچى يۈرەكتە، بىر ئۇچى بىلەكتە" ھەممە ئادەم پۇل دىگەننى جاپالىق ئەمگەك قىلىش ئارقىلىق، كاللا ئىشلىتىش ئارقىلىق، كىچە-كۈندۈز شۇنىڭ كويىدا بولۇپ تاپىدۇ. ئەمدى بىز بۇ يەردە تورداشلارغا ھەرگىز پۇلۇڭنى ئۇنىڭغا سال، بۇنىڭغا سال دىمەيمىز. ئۈزىمىزنىڭ چۈشەنچىسىنى سۆزلەپ باقىمىز. بىزنىڭ دىمەكچى بولغىنىمىزنىڭ بىرسى ھەرگىزمۇ قەرىز ئېلىپ پايچىك سېتىۋېلىشقا بولمايدۇ. پايچىك بازىرى بىرخىل تەۋەككۈلچىلىك بازىرى. باھاسى ئۆسۈپ كەتسە باي بولۇپ كىتىشىڭىز مۇمكىن، بۇ سىزنىڭ تەلىيىڭىز. چۈشۈپ كەتسىچۇ؟ بۇنى قانداق قايتۇرسىز؟ مەسلەن: بۇ قېتىم ئىقتىسادى كىرزىس يۈز بەرگەندە ئامېرىكىدىكى، رۇسىيەدىكى، ياۋرۇپادىكى نۇرغۇنلىغان بايلارنىڭ نەچچە مىلياردتىن پۇلى بىر ئاخشامدىلا يۇقۇلۇپ كەتتى، كۈپۈككە ئايلاندى. ئەمدى ھېچنىمىسى يوق. نۇرغۇنلىرى ئۆزلىرىنى ئۆلتۈرۋالدى، بىنادىن سەكرىۋالدى. بۇ نىمە دىگەندە نۇرغۇنلىرى ئۆزىنىڭ مەبلىغىنى پايچىك بازىرىغا ناھايىتى چوڭ مەبلەغ سېلىۋەتكەن. بۇرۇن شۇلار كۆپ پايدا ئالغان. ئۇلارنى گىزىت-ژۇرناللاردا پايچىك ئىلاھى دەپ ماختاپ كۆككە كۈتۈرۋاتقان. دىمەك بۇ يەردە تەكىتلەيدىغىنىمىز، ھەرقانداق ئادەم جاپالىق تاپقان پۇلىنى بىرسى، ئۆزىنىڭ تۇرمۇشىنى ئۇرۇنلاشتۇرۇش، بالىلىرىنى ئۇقۇتۇشقا، خاتىرجەم ياشاشقا، داۋالىنىشقا ئىشلىتىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا ئېشىپ قالغان بىرقىسىم پۇل بولسا، ئەڭ بىخەتەر بانكا. لىكىن بانكىنىڭ ئۈسۈمى بەك تۈۋەن. ئەمما بانكا بەك بىخەتەر. بانكىنىڭ ئۈسۈمى تۈۋەن بولغانلىقى بىلەن پۇل قاچان لازىم بولسا شۇ چاغدىلا ئالالايسىز. شۇڭا بىز نەزەرىيە جەھەتتىن ئېيىتقاندا، پۇلنىڭ ئۈچتىن بىر قىسىم پۇلنى بانكىدا قۇيۇپ قۇيۇش دەپ قارايمىز. يەنە پۇل بولسا ئۈچتىن بىر قىسىمىنى مۇقىم مۈلۈك، مەسلەن: ئۆي سېتىۋېلىش، دۇكان سېتىۋېلىش، ئالتۇن سېتىۋېلىش، يەر سېتۋېلىش دىگەندەك جايلارغا ئىشلىتىلىدۇ. ئاندن قالغان ئۈچتىن بىر قىسىمىنى ھەرخىل پايچىكلەرگە مەبلەغ سېلىشكە ئىشلىتىشكە بولىدۇ. لىكىن تەكىتلەيدىغىنىمىز بايا ئېيىتقاندەك نۇرغۇن قەرىز ئېلىپ پايچىك سېتىۋېلىشقا، نۇرغۇن قەرىز ئېىلپ فوند سېتىۋېلىشقا بولمايدۇ. يەنە تەكىتلەپ قۇيىدىغىنىمىز زايۇم. بۇنىڭمۇ ۋاقتى 1يىللىق، 2يىللىق، ئۇزۇن يىللىق دەپ بولىدۇ. لىكىن ئۇنىڭ ئۈسۈمى يۇقۇرىراق بولىدۇ. شۇڭا ھازىر جۇڭگۇدا ئوتتۇرا قاتلامدىكى، زىيالىيلار، بايلارنىڭ كۆپ قىسىمى زايۇم سېتىۋالىدۇ. زايۇمنىڭ ئۈسۈمى بانكىدىن يۇقۇرى. بانكىنىڭ ئۈسۈمى تۈۋەن بولغىنى بىلەن قاچان لازىم بولسا ئالالايسىز. لىكىن زايۇمنىڭ ۋاقتى ئۇزۇنراق، نەچچە يىل بولۇشى مۇمكىن. شۇڭا بىرقىسىمىنى بانكىدا قۇيۇش، زايۇم سېتىۋېلىش. يەنە بىر قىسىمىنى بازارلارغا، پايچىكلارغا ئۇرۇنلاشتۇرساق ئىلمى بولىدۇ. بۇ يەردە نىمە دىسە، بىر ئائىلىدە بالىلار بولىدۇ، ئەر بولسا ئايال بولىدۇ، ئايال بولسا ئەر بولىدۇ. قارشى تەرەپنىڭمۇ ياشاش يۇلىنى ئويلاپ قۇيۇشى كىرەك. شۇڭا پۈتۈنلەي بايلىقىڭىزننى يۇقۇتۇپ، خانە-ۋايران بولۇپ كەتسىڭىز ئايالىڭىزنىڭ تۇرمۇشىغا، بالىلارنىڭ ئۈگۈنىشىگە، خاتىرجەملىكىگە تەسىر يىتىدۇ. دىمەك ھەر-بىر جاپالىق ئەمگىكى بىلەن پۇل تاپقان ئادەم بىرسى ئۆزىنىڭ پۇلى ئۈستىدە ئويلانغاندا ناھايىتى كۆپ كىتاپ ئۇقۇش كىرەك، كۈندىلىك گىزىتلەرنى ئۇقۇشى كىرەك.
بۇلۇپمۇ پاي سېتىۋالغاندا ئۈزىر سېتىۋالغان پايچىكتىكى شىركەتلەرنىڭ قانداق خاراكتېردىكى شىركەت، نىمە ئىشلەپ چىقىرىدۇ، قانچىلىك مەبلىغى بار بۇنىڭغا دىققەت قىلىش كىرەك. بولسا كۆپلەپ تورغا چىقىش ئارقىلىق توردىكى ئۇچۇرلارنى كۈرۈش كىرەك. گىزىتلەرنى كۈرۈش كىرەك، بىزنىڭ ئۇيغۇرتىلىمىزدىكى بەزى ئۇچۇرلار تازا كۆپ دىگىلى بولمايدۇ. شۇڭا يەنىمۇ كۆپلەپ خەنزۇچە ئۇچۇرلارنى كۆپلەپ كۈرۈش كىرەك. خەنزۇ يولداشلار بىلەن، پۇل-مۇئامىلە ساھەسىدىكى خەنزۇ مۇتەخخەسسىلەر ياكى مەبلەغ سېلىش ساھەسىدىكى مەسلىھەتچىلەر بىلەن مەبلەغ سۇراش كىرەك. مۇشۇ ئارقىلىق ئۆزىنىڭ بىلگىنى، ئۇقۇغىنى كۆپ بولغاندا، ئۈزى سالغان تۈرگە ئىشەنچىسى بولغاندا مەبلەغ سېلىش كىرەك دەپ ئويلايمەن.
ئابدۇۋەلى مۇئەللىم : بولىدۇ. بىزدە مۇنداق گەپ بار، "پۇلنىڭ بىر ئۇچى يۈرەكتە، بىر ئۇچى بىلەكتە" ھەممە ئادەم پۇل دىگەننى جاپالىق ئەمگەك قىلىش ئارقىلىق، كاللا ئىشلىتىش ئارقىلىق، كىچە-كۈندۈز شۇنىڭ كويىدا بولۇپ تاپىدۇ. ئەمدى بىز بۇ يەردە تورداشلارغا ھەرگىز پۇلۇڭنى ئۇنىڭغا سال، بۇنىڭغا سال دىمەيمىز. ئۈزىمىزنىڭ چۈشەنچىسىنى سۆزلەپ باقىمىز. بىزنىڭ دىمەكچى بولغىنىمىزنىڭ بىرسى ھەرگىزمۇ قەرىز ئېلىپ پايچىك سېتىۋېلىشقا بولمايدۇ. پايچىك بازىرى بىرخىل تەۋەككۈلچىلىك بازىرى. باھاسى ئۆسۈپ كەتسە باي بولۇپ كىتىشىڭىز مۇمكىن، بۇ سىزنىڭ تەلىيىڭىز. چۈشۈپ كەتسىچۇ؟ بۇنى قانداق قايتۇرسىز؟ مەسلەن: بۇ قېتىم ئىقتىسادى كىرزىس يۈز بەرگەندە ئامېرىكىدىكى، رۇسىيەدىكى، ياۋرۇپادىكى نۇرغۇنلىغان بايلارنىڭ نەچچە مىلياردتىن پۇلى بىر ئاخشامدىلا يۇقۇلۇپ كەتتى، كۈپۈككە ئايلاندى. ئەمدى ھېچنىمىسى يوق. نۇرغۇنلىرى ئۆزلىرىنى ئۆلتۈرۋالدى، بىنادىن سەكرىۋالدى. بۇ نىمە دىگەندە نۇرغۇنلىرى ئۆزىنىڭ مەبلىغىنى پايچىك بازىرىغا ناھايىتى چوڭ مەبلەغ سېلىۋەتكەن. بۇرۇن شۇلار كۆپ پايدا ئالغان. ئۇلارنى گىزىت-ژۇرناللاردا پايچىك ئىلاھى دەپ ماختاپ كۆككە كۈتۈرۋاتقان. دىمەك بۇ يەردە تەكىتلەيدىغىنىمىز، ھەرقانداق ئادەم جاپالىق تاپقان پۇلىنى بىرسى، ئۆزىنىڭ تۇرمۇشىنى ئۇرۇنلاشتۇرۇش، بالىلىرىنى ئۇقۇتۇشقا، خاتىرجەم ياشاشقا، داۋالىنىشقا ئىشلىتىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا ئېشىپ قالغان بىرقىسىم پۇل بولسا، ئەڭ بىخەتەر بانكا. لىكىن بانكىنىڭ ئۈسۈمى بەك تۈۋەن. ئەمما بانكا بەك بىخەتەر. بانكىنىڭ ئۈسۈمى تۈۋەن بولغانلىقى بىلەن پۇل قاچان لازىم بولسا شۇ چاغدىلا ئالالايسىز. شۇڭا بىز نەزەرىيە جەھەتتىن ئېيىتقاندا، پۇلنىڭ ئۈچتىن بىر قىسىم پۇلنى بانكىدا قۇيۇپ قۇيۇش دەپ قارايمىز. يەنە پۇل بولسا ئۈچتىن بىر قىسىمىنى مۇقىم مۈلۈك، مەسلەن: ئۆي سېتىۋېلىش، دۇكان سېتىۋېلىش، ئالتۇن سېتىۋېلىش، يەر سېتۋېلىش دىگەندەك جايلارغا ئىشلىتىلىدۇ. ئاندن قالغان ئۈچتىن بىر قىسىمىنى ھەرخىل پايچىكلەرگە مەبلەغ سېلىشكە ئىشلىتىشكە بولىدۇ. لىكىن تەكىتلەيدىغىنىمىز بايا ئېيىتقاندەك نۇرغۇن قەرىز ئېلىپ پايچىك سېتىۋېلىشقا، نۇرغۇن قەرىز ئېىلپ فوند سېتىۋېلىشقا بولمايدۇ. يەنە تەكىتلەپ قۇيىدىغىنىمىز زايۇم. بۇنىڭمۇ ۋاقتى 1يىللىق، 2يىللىق، ئۇزۇن يىللىق دەپ بولىدۇ. لىكىن ئۇنىڭ ئۈسۈمى يۇقۇرىراق بولىدۇ. شۇڭا ھازىر جۇڭگۇدا ئوتتۇرا قاتلامدىكى، زىيالىيلار، بايلارنىڭ كۆپ قىسىمى زايۇم سېتىۋالىدۇ. زايۇمنىڭ ئۈسۈمى بانكىدىن يۇقۇرى. بانكىنىڭ ئۈسۈمى تۈۋەن بولغىنى بىلەن قاچان لازىم بولسا ئالالايسىز. لىكىن زايۇمنىڭ ۋاقتى ئۇزۇنراق، نەچچە يىل بولۇشى مۇمكىن. شۇڭا بىرقىسىمىنى بانكىدا قۇيۇش، زايۇم سېتىۋېلىش. يەنە بىر قىسىمىنى بازارلارغا، پايچىكلارغا ئۇرۇنلاشتۇرساق ئىلمى بولىدۇ. بۇ يەردە نىمە دىسە، بىر ئائىلىدە بالىلار بولىدۇ، ئەر بولسا ئايال بولىدۇ، ئايال بولسا ئەر بولىدۇ. قارشى تەرەپنىڭمۇ ياشاش يۇلىنى ئويلاپ قۇيۇشى كىرەك. شۇڭا پۈتۈنلەي بايلىقىڭىزننى يۇقۇتۇپ، خانە-ۋايران بولۇپ كەتسىڭىز ئايالىڭىزنىڭ تۇرمۇشىغا، بالىلارنىڭ ئۈگۈنىشىگە، خاتىرجەملىكىگە تەسىر يىتىدۇ. دىمەك ھەر-بىر جاپالىق ئەمگىكى بىلەن پۇل تاپقان ئادەم بىرسى ئۆزىنىڭ پۇلى ئۈستىدە ئويلانغاندا ناھايىتى كۆپ كىتاپ ئۇقۇش كىرەك، كۈندىلىك گىزىتلەرنى ئۇقۇشى كىرەك.
بۇلۇپمۇ پاي سېتىۋالغاندا ئۈزىر سېتىۋالغان پايچىكتىكى شىركەتلەرنىڭ قانداق خاراكتېردىكى شىركەت، نىمە ئىشلەپ چىقىرىدۇ، قانچىلىك مەبلىغى بار بۇنىڭغا دىققەت قىلىش كىرەك. بولسا كۆپلەپ تورغا چىقىش ئارقىلىق توردىكى ئۇچۇرلارنى كۈرۈش كىرەك. گىزىتلەرنى كۈرۈش كىرەك، بىزنىڭ ئۇيغۇرتىلىمىزدىكى بەزى ئۇچۇرلار تازا كۆپ دىگىلى بولمايدۇ. شۇڭا يەنىمۇ كۆپلەپ خەنزۇچە ئۇچۇرلارنى كۆپلەپ كۈرۈش كىرەك. خەنزۇ يولداشلار بىلەن، پۇل-مۇئامىلە ساھەسىدىكى خەنزۇ مۇتەخخەسسىلەر ياكى مەبلەغ سېلىش ساھەسىدىكى مەسلىھەتچىلەر بىلەن مەبلەغ سۇراش كىرەك. مۇشۇ ئارقىلىق ئۆزىنىڭ بىلگىنى، ئۇقۇغىنى كۆپ بولغاندا، ئۈزى سالغان تۈرگە ئىشەنچىسى بولغاندا مەبلەغ سېلىش كىرەك دەپ ئويلايمەن.
No comments:
Post a Comment