دۇنيا تارىخىدىكى ئالتە قېتىملىق ئىقتىسادى كېرىزىسى

دۇنيا تارىخىدىكى ئالتە قېتىملىق ئىقتىسادى كېرىزىسى

1637-يىلىدىكى كۈركۈم گۈلى ئەسىبىي قىزغىنلىقى
17-ئەسىردىكى گۇللاندىيەدە ، كۈركۈم گۈلى ئىنتايىن خەتەرلىك نەرسە ئىدى . 1637-يىلىنىڭ باشلىرىدا ، كۈركۈم گۈلى ئاۋۋالقىدەكلا يەردە ئۈسۈۋاتقان ۋاقىتلىرىدا ، باھاسى نەچچە يۈز ھەتتا نەچچە مىڭ ھەسسە ئۆرلەپ كەتتى . بىر تۈپ كۈركۈم گۈلى 20 نەچچە پىششىق ئىشلەمچىنىڭ بىر ئايلىق ئۇمۇمىي كېرىمىنىڭ يېغىندىسى بۇلىشى مۇمكىن . ھازىر ھەممە ئېتىراپ قىلىدۇ ، بۇ ھازىرقى پۇل –مۇئامىلە تارىخىدا تارىختىن بۇيانقى تۇنجى قېتىملىق تەۋەككۈلچىلىكنىڭ كۈپۈككە ئايلىنىشى . بۇ قېتىملىق ئىش بۇلسا كۆپچىلىكنىڭ ئارىسىدا تالاش –تارتىش پەيدا قىلىدى ، بىر بازار رۇشەن كاردىن چىققان ئالماشتۇرۇش قۇرۇلمىسى ئاستىدا ھۈكۈمەت زادى قانداق رۇلنى ئۇينىشى كېرەك ؟

1720-يىلىدىكى جەنۇبىي دېڭىز كۆپىكى
1720-يىلى تاقىلىپ قالغان ‹جەنۇبى دېڭىز › شېركىتى پۈتكۈل لۇندۇن پۇل –مۇئامىلە ساھەسىگە ناھايىتى زۇر بۇلغان داغلارنى قالدۇردى . 17-ئەسىردە ئەنگىلىيە ئىقتىسادى راۋاج تاپقان . شۇنداق بۇلسىمۇ كىشىلەرنىڭ ئىشلەتمەي تاشلاپ قۇيغان مەبلىغى ،پۇقرالارنىڭ پۇل ئامانىتى كېڭىيىپ ، پاي –چەكنىڭ تارقىلىشى بەكلا ئاز بۇلۇپ، پاي-چەككە ئىگە بۇلۇشنىڭ ئۆزى بىر ئىمتىياز بۇلۇپ قالغان .شۇنىڭ بىلەن جەنۇبىي دېڭىز شېركىتى زەھەرخەندىلىك بىلەن زۇرلۇققا تايىنىپ سۇدا پۇرسىتىگە ئىگە بۇلغان ، ھەمدە ھۆكۈمەت بىلەن سۇدىلىشىپ تىجارەت باشلاش ئىمتىيازىغا ئېرىشكەن . كۆپچىلىكنىڭ پايچەك باھاسىغا قىزىقىپ قالغانلىق سەۋەبى ، زايۇمنىڭ پايچەككە ئايلىنىشى تىزلىشىپ ، ئىلگىرلىگەن ھالدا ئەكىس رۇل ئۇيناپ پايچەكنىڭ ئۈسۈشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان .
1920-يىلى پايچەكنىڭ تارقىتىلىشىغا تۈرتكە بۇلىشى ئۈچۈن ، جەنۇبىي دېڭىز شېركىتى مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ مۇددەتكە بۈلۈپ پۇل تۆلەپ يېڭى پايچەك سېتىۋىلىشىغا قۇشۇلدى . مەبلەغ سېلىش ناھايىتى ئاكتىپلىق بىلەن بۇلدى . پايچەك بىلەن تەمىنلەش تەلەپكە ماس كەلمىگەنلىك سەۋەبى، باھانىڭ شىددەت بىلەن 1000 فۇنىت سېتىرلىڭدىن ئېشىپ كېتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى . شېركەتنىڭ ھەقىقىي نەتىجىسى كىشىلەرنىڭ پەرەز قىلغىنىدىن ناھايىتى زۇر دەرىجىدە چەتنەپ كەتتى . كېيىن پارلامېنىتنىڭ ‹پۇل –مۇئامىلە ئالدامچىلىقى ۋە ھايانكەشلىككە قارشى تۇرۇش قانۇنى › دىن ئۆتكەندىن كېيىن ، ئىچكى قىسىمدىكى كىشىلەر بىلەن ھۆكۈمەت ئادەملىرى كەڭ كۆلەمدە تۆكمە قىلىپ سېتىپ ، جەنۇبىي دېڭىز شېركىتىنىڭ پايچىكى بىراقلا چۈشۈپ كەتتى . جەنۇبىي دېڭىز كۆپىكى ئاخىرى بەربات بۇلدى .




1837-يىلىدىكى ۋەھىمە
1837-يىلى ، ئامېرىكىنىڭ ئىقتىساد ئالاقىزادىلىكى بانكا ساھەسىنىڭ تارىيىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. يېتەرلىك قىممەتلىك مېتاللار كەم بۇلغانلىقتىن ، بانكا تارقاتقان پۇل چېكىنى ئالماشتۇرۇپ بېرىشكە ئامالسىز قىلىپ ، ۋاقىتنى داۋاملىق سۇزۇشقا باشلىدى. بۇ قېتىملىق ۋەھىمە ئېلىپ كەلگەن ئىقتىسادى چۈشكۈنلۈك 1843-يىلىغىچە داۋاملاشتى .
ۋەھىمىنىڭ سەۋەبى كۆپ تەرەپلىمىلىككە ئىگە : قىممەت ماتېرىياللار فېدىراتسىيە ئىدارىسى تەرپىدىن شىتاتلارغا ئىجازەتلىك يۆتكىلىشى ، ئېھتىيات ئۈچۈن ساقلىغانلارنى تارقاقلاشتۇرىۋىتىپ ، مەركەزلىك ئىدارە قىلىشقا تۇسقۇنلۇق ئىلىپ كەلدى ؛ ئەنگىلىيە بانكىسى تەرەپتىكى بىسىملار ؛ پۇقرالار پۇل – ئامانىتىنىڭ تارقاقلىشى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئامېرىكا ئىقتىسادى قۇرۇلمىسىدىكى مۇقىملىقنىڭ كەمتۈكلىكى قاتارلىقلار.




1907-يىلىدىكى بانكا كېرىزىسى
1910-يىلى 10-ئايدا، ئامېرىكا بانكا كېرىزىسى پارتىلىدى، نيۇ-يۇرىكنىڭ يېرىمىدىن كۆپىرەك بانكا قەرز پۇلىىنىڭ ھەممىسى يۇقىرى ئۈسۈم بىلەن قايتۇرىغان ھاۋالە شېركەتلەر تەرپىدىن رەنىگە قۇيۇلۇپ يۇقىرى خەتەرلىك پايچەك ، زايۇملارغا سېلىپ بېرىلىپ ، پۈتكۈل پۇل –مۇئامىلە بازىرى ئېغىر دەرىجىدە ھايانكەشلىك ھالىتىگە چۈشۈپ قالدى .
ئالدى بىلەن خەۋەر جامائەت پىكرى زۇر كۆلەمدە يېڭى پۇل-مۇئامىلە ئىدىيىسىنى تەشۋىق قىلىدىغان ماقالىلەر ئېغىشقا باشلىدى . ئۆز ۋاقتىدا باۋلۇنىڭ بىر پارچە ماقالىسى بۇلۇپ، ماۋزۇسى ‹ بىزنىڭ بانكا سىېتىمىسىدىكى يېتەرسىزلىك ۋە ئېھتىياجلار› ،شۇنىڭدىن كېيىن باۋلۇ مەركىزى بانكا سېستىمىسىنى تەشەببۇس قىلىدىغان تۇنجى باشلامچى بۇلۇپ قالدى .
شۇ ئىشتىن ئۇزۇن ئۆتمەي ، ياگىبۇ.شېفۇ نيۇ-يۇرك سۇدا كېڭىشىدا جاكارلاپ :‹پەقەت بىزدە يېتەرلىك كېرىدىت مەنبەسىنى كۇنتىرۇل قىلىدىغان مەركىزى بانكا بۇلسا، ئۇنداق بۇلمىغاندا بىز بىر مەيدان مىسلى كۆرۈلمىگەن ھەمدە تەسىرى چۇڭغۇر بۇلغان ئىقتىسادى كېرىزىسقا دۇچ كىلىمىز ›.




1929-يىلىدىكى چۇڭ گۇمران بۇلۇش
ۋال سىترېت تارىختىن بۇيانقى ۋەزىيىتى ئەڭ جىددىي بۇلغان ۋاقىت


1987-يىلىدىكى قارا دۈشەنبە
1987-يىلى ، ئۈزۈلمەي ناچارلىشىۋاتقان ئىقتىسادى كۆتۈش بىلەن ئۇتتۇرا شەرق ۋەزىيىتىنىڭ كەسكىنلىشىشى سەۋەبى ۋال سترېتنىڭ يېمىرىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى . بۇ بۇلسا ‹قارا دۈشەنبە› . ئۆلچەملىك پۇل دەرىجە كۆرسەتكۈچى%20 چۈشۈپ ، ساناقسىز كىشىلەر دەرد-ئەلەمگە پاتتى .