ئاسىيا ئىسلامى پايچەكلىرىدىكى مالىيە كىسەللىكىنى دولقۇنسىمان ئوسولى بىلەن ئېنىقلاش

تېمىسى: ئاسىيا ئىسلامى پايچەكلىرىدىكى مالىيە كىسەللىكىنى دولقۇنسىمان ئوسولى بىلەن ئېنىقلاش ( Wavelet-based Approach to Test Shari'ah compliant Stock Market Contagion: Evidece from Asian countries) 

قىسقىچە چۈشەندۈرۈش: ئالدىنقى 30 يىل مابەينىدە، بىز نۇرغۇنلىغان ئىقتىسادى ۋە مالىيە كىرزسلىرىنى بېشىمىزدىن كەچۈرۈپ ئۆتتۇق، مەسىلەن 1987 -يىلىدىكى ۋولسىتىرتنىڭ غۇلاپ چۈشۈشى، 1994- يىلىدىكى  مېكسىكا كىرزىسى، 1997-يىلىدىكى ئاسىيا زۇكىمى، 1998-يىلىدىكى زۇكىمى، 1999-يىلىدىكى پۇل پاخاللىقى، 2000-يىلىدىكى ئىنتېرتنت كۆپۈكى، 2001 -يىلىدىكى ئارگېنتىنا كىرزىسى ۋە ئەڭ يېققىنقى 2008 -يىلىدىكى ئامىرىكا ئىقتىسادى كىرزىسى قاتارلىقلار... گەرچە بۇ كىرزىسلار مەلۇم بىر دۆلەتتە ياكى مەلۇم بىر رايوندا يۈز بەرسىمۇ لېكىن بۇ كىرزىسلار رايون ياكى يەر شارى خاراكتىېرلىق مەسىللەرنى كەلتۈرۈپ چىقاردى،، ( مەسىلەن، ئىقتىسادى كىرزس ئامىرىكىدا يۈز بەرسە، نىمشقا بىز ئۇيغۇرلارغىمۇ تەرسىر كۆرسىتىدۇ؟ چۈشۈنۈش ئاسان بولۇشى ئۈچۈن، ماقالىدىن سىرت قوشۇپ قويدۇم). يېققىندىن بۇيان تەتقىقاتچىلەر غەرپ مالىيە پايچېكىدە «مالىيە كېسەللىكى»نى ئوتتۇرىغا قويدى.  1)  ئىقتىسادى كىرزس مەزگىلىدە، دۇنيا پاي چېكىنىڭ چۈشۈپ كېتىشى مالىيە كېسەللىىدىن دېرەك بېرەمدۇ؟ 2) ئەگەر مالىيە كېسەللىكى يۈز بەرگەن بولسا، ئاسىيا ئىسلامى پاي چەكلىرىگە بۇ كېسەللىك قانداق تەسىر كۆرسەتتى؟  مۇشۇ مەسىلىلەرگە جاۋاب تېپىش ئۈچۈن، ئامىرىكا ئىقتىسادى كىرزىسىنىڭ ئىسلامى پايچەك بازىرىغا بولغان تەسىرىنى دولقۇنسىمان ئۇسولى بىلەن ئېنىقلاپ چىقتۇق.

Overview of Shari’ah compliant stock markets

 Overview of Shari’ah compliant stock markets (some points are based on Dato. Prof. Syed Othman Alhabshi's article) 

Shariah is a Divine Law which governs the practical aspect of a Muslim's daily life. In commerce, it can determine business style and indicate a desire to comply with 'halal' and ethical investing. Shariah-compliant investing is growing rapidly as an alternative investment class for all investors, both Muslim and non-Muslim, for its foundation in ethical business practices, social responsibility and fiscal conservatism. While Islamic clients may be mandated to invest only in a Shariah-compliant manner, other investors do so for the benefits they derive, including greater stability of returns, transparency and diversification[1].

The modern Shariah scholars have provided general rules for Shariah complaint investors to evaluate or screen whether a particular company is halal (lawful) or haram (unlawful) for investment (Wilson, 2004; Derigs and Marzban, 2008).

ئۇنۇتما

مەن مۇساپىر باشلاي سۆزۈمنى بىسمىللادىن،
ئەي قەدىرلىك قېرىندىشىم، قۇلاقنى دىڭ تۇتۇپ ئاڭلا.

قەلبىڭ مەسىتلىككە تولۇپ، شەيتانلىرىنىڭ تۇتقاندا،
رەببىمىز بىزگە قارپ تۇرغۇچى، بۇنى ئۇنۇتما.

قىلغان ھەر ئىشىڭدا قىلغىن ئىسلامنى ئۆلچەم،
پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد بىزنىڭ ئۈلگىمىز، بۇنى ئۇنۇتما.

شەيتان ئېزىقتۇرۇپ ۋال-ۋۇلغا باشلىسا ئەگەر،
دىنىڭ ئىسلام، دىلىڭ ئىمان، بۇنى ئۇنۇتما.

Three Dimensions of Islamic Finance

 By Prof.Dr.Saiful Azhar Rosly

Islamic finance needs some definitions. There are more than a dozen books today written on this subject. One thing in common is the diversity of subject matter examined by the authors, which includes the Shariah, Islamic economics, Islamic banking, Islamic capital market and takaful.

ئوكىسفوردتىن كېيىنكى تەسىراتلار

ئوكىسفوردتىن كېيىنكى تەسىراتلار  

ئوكىسفورد ئۇنىۋېرسىتى دۇنياغا داڭلىق بولغان، ئەنگىلىيە بويىچە ئالدىنقى قاتاردىكى ئۇنىۋېرسىتلارنىڭ بېرى.  داڭلىق ئۇنىۋېرسىت قانداق بولىدىغاندۇ؟ قانداق ئادەملەر بۇنداق ئۇنىۋېرسىتلارنى ئوقۇيدىغاندۇ ؟ دىگەندەك قىزىقىشلار بىلەن لوندوندىكى دوستىم بىلەن ئوكىسفوردقا قاراپ يولغا چىقتۇق.

لوندونغا سەپەر

لوندونغا سەپەر

مانا ئەمدىلىكتە لوندوننى ساياھەت قىلىش ئۈچۈن كىچىچە يول يۈرۈپ، كىشىلەر تەرىپىدىن تەرىپلىنىۋاتقان بۇ شەھەرگە قايتىپ كەلدىم. يەنە ھېلىقى مېنى كۈتىۋلغان دوستىمنىكىگە چۈشتۈم. بۇ دوستۇممۇ مېنى دەپ بىر ھەپتە ۋاقتىنى ماڭا ئاتىۋەتكەن ئىدى. يەنە بىر قېتىم ئۇيغۇر ئەنئەنىسىگە – مېھماندونستلىقىمىزغا رەھمەت.

شوتلاندىيەگە سەپەر

شوتلاندىيەگە سەپەر

 بۇ 3 سائەتلىك پويىز سەپىرىمدە، مۇشۇ يىغىن ئۈچۈن كەلگەن ئەرەب ئوقۇغۇچىلار بىلەن بىللە بولۇپ قالدىم. شوتلاندىيەنىڭ گلاسگوۋ دىگەن شەھىرىدە ئوقۇيدىكەن. دۆلىتىنىڭ قوللىشى بىلەن ئوقۇش مۇكاپات پۇلىغا ئېرىشىپ تولۇق كۇرس ئوقۇۋېتىپتۇ. دۆلىتى يىلدا تۈركۈم-تۈركۈملەپ ئوقۇغۇچىلەرنى دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا ئوقۇتىۋېتىپتۇ. ئىقتىسادتىن  غەم يىمەي خاتىرجەم ئوقۇيالايدىكەن. قايتىپ بارسا، دۆلىتى ئەتىۋارلاپ ئىشلىتىدىكەن.

دۇرھامغا يېتىپ كېلىش

دۇرھامغا يېتىپ كېلىش

7 سائەتلىك يول يۈرۈپ، ئەڭ ئاخىرى دۇرھامغا يېتىپ كەلدىم. كىچىك بىر دۇنيا، كىچىك بىر شەھەر، پاكار-پاكار قەدىمىي تۈسنى ئالغان بىنالار. قېنى دۇرھام ئۇنىۋېرسىتىنىڭ دەرۋازىسى؟ دەرۋازە يوق، بىر شەھەر- بىر مەدەنىيەت؛ بىر شەھەر-بىر ئۇنىۋېرسىت؛ نوپوسى 30 مىڭغىمۇ يەتمەيدىغان (يېرىمىدىن كۆپرەكى ئوقۇغۇچى)، كۆلىمى جەھەتتە بىزنىڭ يېزىغىمۇ يەتمەيدىغان كىچىك بىر شەھەر،  ئەنگىلىيە بويىچە ئالدىنقى 5 ئۇنىۋېرسىت ئىچىدىكى بىر ئۇنىۋېرسىتتنى شەكىللەندۈرۈپتۇ.  بۇنىڭ مەخپىيىتى زادى نەدىمۇ؟ نىمىسىگە تايىنىپ مۇشۇنداق مۇۋاقىپىيەتلەرنى يارىتالىدى؟ ئوكىسفوردتىكى ساياھىتىمدە تەپسىلى چۈشەندۈرىمەن.

بىرىتانىيەگە ساياھەت

ھەر بىر ئادەمدە ئوخشىمىغان ئارزولار ۋە ئىنتىلىشلەر بولىدۇ.. دېھقاننىڭ ئىنتىلىدىغنى باشقا، ئۇقۇغۇچىنىڭ باشقا بولىدۇ. ئىنسانلار ئوخشىمىغان ئارزو-ئارمانلار بىلەن ياشايدۇ. شۇنداق، مېنىڭمۇ ئۇقۇغۇچى بولۇش سالاھىتىم بىلەن كۆزلىگەن مەقسەتلىرىم ئايرىم بولىدۇ.

لوندون، ئوكىسفورد، كەمبىرىج دىيىلسە، نۇرغۇن ئوقۇغۇچىلار دۇنيادىكى داڭلىق مەكتەپلەرنىڭ ئېسىگە ئالىدۇ ھەمدە ئاشۇ مەكتەپلەردە ئوقۇشنى ئارزۇ قىلىدۇ. ماڭا ئوخشاش ئوقۇشخۇمار ئادەمدە، بۇ ئارزو بەك كۈچلۈك ئىدى. پۇرسەت بولسا، مۇشۇ ئۇنىۋېرسىتلارنى، مۇشۇ دۇنياغا زور تەسىرلەرنى كۆرسەتكەن جايلارنى ساياھەت قىلىش ئارزويۇم بار ئىدى. گەرچە ياۋرۇپادىكى فرانسىيە، گىرمانىيە، گوللاندىيە ۋە باشقا جايلارنى ساياھەت قىلىپ بولغان بولساممۇ، لېكىن ۋىزا چەكلىمىسى تۈپەيلى، ئەنگىلىيەنى ساياھەت قىلالمىغان ئىدىم.

Islamic Case Study: Zakah alleviating poverty through tax rebate

Islamic Case Study: Zakah alleviating poverty through tax rebate

by Dr. Magda Ismail & Buerhan Saiti

From a mere glance at Muslim countries today, we realize that they are classified as third world countries even though they are adopting a secular system. The recent statistical data of 2009 shows that the majority of people who live below poverty are found in Muslim countries such as; Afghanistan 53%, Eritrea 50%, Yemen 45%, Bangladesh 45%, Sudan 40%, Pakistan 24%, Algeria 23%, Egypt 20%, Turkey 20%, and Indonesia 18%.  Some scholars related this fact to the oppression, humiliation and the bad policies which had been imposed to almost all Muslim countries during colonization and which continued up to the present time.  Others related this to the incompetence and the corruption on the part of their governments. We cannot deny the above mentioned reasons as the catalyst for the spread of poverty in the Islamic world and the recent uprisings. However, we believe that the main reason impeding Muslims themselves is the neglect exhibited towards their Islamic institutions forgetting the advice of the Prophet (pbuh) who said:

ئىقتىسادى تەرەققىيات دېگەن نىمە ؟

ئىقتىسادى تەرەققىيات دېگەن نىمە ؟

تېخمۇ كۆپ پۇل تېپىش تۇرلىرى ۋە يوللىرى  باي دادام تور خاتىرىسىدە بار. ھەممىڭلارغا ئۇتۇق تىلايمەن. ئاراڭلاردىن تېزرەك كارخانىچىدىن يەنە بىرسى چىقىشىنى تىلەيمەن. خۇدايىم بىزنى كارخانىچىسى جىق مىللەتلەردىن قىلغاي.
ئاددى قىلىپ ئېيتقاندا، ئىقتىسادى تەرەققىيات دىمەكلىك پۇل بار دىمەكلىكتۇر. پۇل نەدىن كېلىدۇ ؟ پۇلنى پەقەتلا بېسىپ چىقارغىلى بولىدۇ. ئۇنداقتا زادى قايسى ئامىل پۇل بېسىش ماشىنىسىنى توختىماستىن ئايلاندۇرۇپ تۇرىدۇ ؟

پۇل مۇئامىلە دۇنياسىدىكى داۋالغۇچ ـــ ئىككىلەمچى رەنە قەرز كىرزىسى .

ئىقتىسادقا كۈڭۈل بۈلىدىغان ھەرقانداق كىشىگە نىسبەتەن ئىككىلەمچى رەنە قەرز كىرزىسى دىگەن بۇ ئاتالغۇ ناتۇنۇش ئەمەس . چۈنكى 2007-يىلدىن باشلاپ بۇ ئىسىم ھەرقايسى مىدىيا ۋاستىللىرىدا توختىماستىن چىقىپ تۇردى . ئىككىلەمچى رەنە قەرز كىرزىسى ئىنتايىن كۈچلۈك بولغان ئامرىكا ئىقتىسادىنى تىز سۈرئەتتە چىكىندۈرۈپ ئىنتايىن قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويدى، ھەتتا ئىقتىسادى كىرزىسقا يۈزلەندۈرۈپ قويدى.
ئىقتىساد دۇنياۋىلاشقان بۈگۈنكى كۈندە ئامرىكا ئىقتىسادىنىڭ ناچارلىشىشى پۈتۈن دۇنياغا تەسىر كۆرسەتتى، دۇنيادىكى نۇرغۇنلىغان دۆلەتلەر ئىقتىسادى كىرزىسقا پېتىپ قالدى. جۇڭگودىمۇ ئىككىلەمچى رەنە قەرز كىرزىسى ئىنتايىن كۆپ مەسىلىلەرنى پەيدا قىلدى.
ئالايلۇق: ئىقتىسادنىڭ چىكىنىشى، پۇل پاخاللىقى، پاي بازىرىدا باھانىڭ تۆۋەنلەپ كىتىشى، قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ئىككىلەمچى رەنە قەرز كىرزىسى بېلەن مۇناسىۋەتلىك.

تاشقى پېرېۋوت زاپىسىدىن مەبلەغ سېلىشقا ئائىت بەش قىزىق نۇقتا مەسىلىسى

خەلقئارا پۇل-مۇئامىلە كىرىزىسىدە ئېلىمىزنىڭ تاشقى پېرېۋوت زاپىسىدىن سېلىنغان مەبلەغ ئېغىر زىيانغا ئۇچرىدىمۇ يوق؟ «فىرېدى» پاي چېكى بىلەن «فېرېدال» پاي چېكى بازاردىن چېكىندۈرۈلگەندىن كېيىن، مەملىكىتىمىزنىڭ تاشقى پېرېۋوت زاپىسىدىن سېلىنغان مەبلەغ زىيانغا ئۇچرىدىمۇ؟ ياۋروپا ئىگىلىك ھوقۇق كېپىللىك قەرز كىرىزىسى بولۇۋاتقان ئارقا كۆرۈنۈشتە، ئېلىمىز تاشقى پېرېۋوت زاپىسى جەھەتتە ياۋروپا بازىرىغا مەبلەغ سېلىش ئىستراتېگىيەسىنى تەڭشەمدۇ؟ دوللار كۇرسى چۈشۈشىنىڭ ئېلىمىزنىڭ تاشقى پېرېۋوت زاپىسى مۈلۈكىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى قانداق باھالاش كېرەك؟ ئېلىمىزنىڭ تاشقى پېرېۋوت زاپىسى تىجارىتىنى باشقۇرۇش پىرىنسىپى قانداق؟

دۆلەت تاشقى پېرېۋوت باشقۇرۇش ئىدارىسى مەسئۇلى 6-ئىيۇل بۇ قىزىق نۇقتا مەسىلىلىرىگە جاۋاب بەردى.

كانادا نېمە ئۈچۈن خەلقئارا پۇل مۇئامىلە كىرىزىسىدە ئىقتىسادنى تېز ئەسلىگە كەلتۈرەلىدى؟

غەربتىكى يەتتە سانائەت دۆلىتى ئىچىدە، كانادانىڭ ئىقتىسادىي ئومۇمىي مىقدارى ئەڭ كەينىدە بولسىمۇ، لېكىن خەلقئارا پۇل مۇئامىلە كىرىزىسىدە كانادانىڭ ئىپادىسى ئالاھىدە ياخشى بولدى. كانادا نېمە ئۈچۈن زەربىگە ئاز ئۇچراپ، ئىقتىسادنى تېز ئەسلىگە كەلتۈرەلىدى؟

ئىقتىسادشۇناسلار بۇ سوئالغا: بۇنى كانادا بانكا كەسپىدىكىلەرنىڭ مۇتەئەسسىپلىكىنىڭ نەتىجىسى دېيىشكە بولىدۇ، دەپ جاۋاب بەردى. ئۇلار مۇنداق دېدى: ۋال كوچىسىدىكىلەر پۇل تېپىش ئۇسۇلىنى ئۆزگەرتىپ، رەنىلىك قەرز، كېپىللىك زايوم قاتارلىق نەيرەڭلەرنى ئويلاپ چىققاندا، نۇرغۇن دۆلەتنىڭ پۇل مۇئامىلە ئاپپاراتلىرى بىلىپ-بىلمەي ئۇلارنىڭ ئالدام خالتىسىغا چۈشتى، لېكىن كانادانىڭ بانكا ساھەسىدىكى يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلار كەمتەرلىك قىلدىمۇ ياكى كاللىسىنى سەگەك تۇتتىمۇ، ئۇلار بىلەن بىر يولدا ماڭمىدى. شۇ سەۋەبتىن، بۇ بىر مەيدان ئېغىر خەلقئارا پۇل مۇئامىلە كىرىزىسى كانادانىڭ بانكا ساھەسىگە زەربە بولمىدى.

دۇنيا ئىقتىسادىغا تەسىر كۆرسەتكەن مەشھور سۆزلەر

دۇنيا ئىقتىسادىغا تەسىر كۆرسەتكەن مەشھور سۆزلەر
1. ئادەم ئىشلىتىشتا ئۇنىڭ كەمچىلىلكىنى تۈگىتىش ئەمەس ، ئۇنىڭ ئارتۇقچىلىقىنى جارى قىلدۇرغۇزۇش موھىم - داڭلىق باشقۇرۇش مۇتەخەسىسى : پىتىر دوللاك .
2.كارخانىنىڭ ئەڭ چوڭ كاپىتالى (مەبلىغى) : ئادەم - ياپونىيە سودا ئېلاھى Panasonic
3.خىزمەتچىلىرىنى تەربىيلەش كارخانىغا خەۋىپ خەتىرى ئىنتايىن تۆۋەن ، پايدىسى ناھايىتى چوڭ بولغان  ئىستىراتىگىيىلىك مەبلەغ -  داڭلىق كارخانا باشقۇرۇش مۇتەخەسىسى : ۋاللۇن بىنىز

چۈمۈلە روھى ۋە ئىقتىساد ئېڭىمىز

چۈمۈلە روھى ۋە ئىقتىساد ئېڭىمىز
ئوسمان زاھىر

    شەھەر ئەتراپىدىكى مەلۇم يېزىدا بىر دېھقان ئۆي سالماقچى بولۇپ گەنسۇلۇق بىر ئىشلەمچىگە كېسەك قۇيغۇزۇپتۇ. كېسەك قۇيۇلۇپ ئىش ھەققىنى ئالىدىغان چاغدا ھېلىقى دېھقان بۇ ئىشلەمچىگە بىر نەچچە كۈن ساقلاپ تۇرۇشىنى، بىرەيلەندە 10 مىڭ يۈەن قەرزى بارلىقىنى شۇ پۇلنى ئۈندۇرۇپ ئىش ھەققىنى بېرىۋەتىدىغانلىقىنى ئېيتىپتۇ. ئىنتايىن ھەيران بولغان ھېلىقى ئىشلەمچى بۇ ئۇيغۇر دېھقانغا :- خەقنىڭ قولىدىكى 10 مىڭ يۇەنگە ئادەم ياللاپ ئىشلەتكىنىڭگە ھەيران قېلىۋاتىمەن. مېنىڭ 200 مىڭ يۇەن پۇلۇم بار ، لېكىن ھازىرغىچە ئادەم ئىشلىتىشنى ئويلىشىپ باقمىدىم. سەن بۇ ئىدىيەڭنى چۆرىۋەتمىسەڭ، مەڭگۇ نامرات پېتى ئۆتكۈدەكسەن.- دەپتۇ ئاچچىق بىلەن.

UK's Islamic Finance Capability Assured as UKIFS Integrates With TheCityUK

TheCityUK (http://www.thecityuk.com/), an independent membership body promoting the financial services industry within the UK and beyond, has announced the integration of the UK Islamic Finance Secretariat (UKIFS) into its operations.
The UKIFS is the leading cross-sectoral body assisting with the promotion and development of Islamic Finance, both domestically and representing the UK financial services industry internationally.
The new integration will allow TheCityUK to focus on safeguarding and further developing the UK's strengths in Islamic finance, ensuring it not only remains the West's hub for this financial specialism but continues to be a significant contributor on a global stage.

Islamic Development Bank Group to hold 36th Annual Meeting Governors in Jeddah

The Islamic Development Bank (IDB) Group in Jeddah is making preparations for its 36^th annual Governors Meeting to be held under the patronage of the Custodian of the Two Holy Mosques, King Abdullah bin Abdulaziz.
Ministers of Finance, Economy and Planning from 56 IDB member countries will participate in the meeting which will take place in Jeddah, KSA, 26-30 June, 2011.
Several high profile events feature on the agenda of the upcoming IDB Board of Governors Meeting including: holding the 276^th session of General Directors; the signing of a large number of agreements with IDB member countries; a number of important seminars; and the presentation of awards to this year’s winners in the field of Islamic banking and financial services as well as other awards for promoting the role of women in development.

پايچېكى بازىرىغا ئائىت ئاتالغۇلار

پاي چېكى 股票
پاي دەسمايىسى 股本
پاي تالۇنى 股单
پايچىك 股东
پاي ، ھەسسە  股份
پاي تەخسىماتى 股份分配
پاي فوندى 股份基金
پاي ئىگىلىگى 股份经济
پاي ھۆججىتى 股份收据
پاينى يوقۇتۇش 股份消除

ئىسلامدا ئىقتىساد چۈشەنچىسى

ئىسلامدا ئىقتىساد چۈشەنچىسى
2008-يىلى 11-ئاينىڭ 7-كۈنىدىكى جۈمە خۇتبىسىنىڭ قىسقىچە مەزمۇنى
پەيغەمبەرئەلەيھىسسالام مەسچىتىنىڭ خاتىپى ئاللاھغا ھەمدۇ-سانا، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا دۇرۇت-سالام يوللىغاندىن كېيىن مەسچىتتىكى يۈزمىڭلارچە مۇسۇلمانلارغا: «مۇسۇلمانلارنىڭ ئىقتىسادىنىڭ گۈللىنىشى ئۇلارنىڭ دىنغا بولغان يېقىنلىقى بىلەن بولىدۇ» دېگەن ماۋزۇدا تۆۋەندىكى تەۋسىيەلەرنى قىلدى.
ھەقىقەتەن ئىقتىساد ئىنسانىيەت تارىخ سەھىپىسىدە تەسىر كۆرسەتكۈچى ئامىللاردىن بولدى، ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرلىرىدىن بىرى بولغان شۇئەيب ئەلەيھىسسالام ئۆز قەۋمىگە قىلغان دىنى تەشۋىقاتىدا ئۇلارنى ئىقتىسادى تۈزۈلمىنى ئىسلاھ قىلىشقا چاقىردى. ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە شۇئەيب ئەلەيھىسسالام قوۋمىنىڭ ئەھۋالى ۋە ئىقتىسادى پرىنسىپىدىن خەۋەر بېرىپ مۇنداق دەيدۇ:«مەديەن ئەھلىگە ئۇلارنىڭ قېرىندىشى شۇئەيبنى پەيغەمبەر قىلىپ ئەۋەتتۇق، ئۇ ئېيتتى:« ئى قەۋمىم! ئاللاھغا ئىبادەت قىلىڭلار، سىلەرگە ئاللاھدىن باشقا ھېچ مەبۇد(بەرھەق) يوقتۇر، ئۆلچەمدە ۋە تارازىدا كەم بەرمەڭلار، مەن سىلەرنى ھەقىقەتەن باي ھېسابلايمەن، مەن ھەقىقەتەن سىلەرنىڭ قورشاپ تۇرغۇچى كۈن(يەنى قىيامەت كۈنى) نىڭ ئازابىغا دۇچار بولۇشۇڭلاردىن قورقىمەن» ھۇد سۈرىسى 84- ئايەت.

UK bestows first royal award for civic excellence in Islamic finance

LONDON: It is not very often that the British Crown has recognized services rendered in the UK Islamic finance industry. The fact that Richard Thomas, CEO of Gatehouse Bank, was awarded the OBE (Order of the British Empire) in the recent Birthday Honours list of Queen Elizabeth II on behalf of the UK Government, in recognition for civic excellence and the contribution that Thomas has made to the UK Islamic financial services industry, shows how far the industry has come. In fact the OBE bestowed on Thomas becomes the first UK royal award for civic excellence in Islamic finance.

پاي چەك بازىرى بىلەن كاپالەتلىك تاشقى پىرۋوت بازىرنىڭ پەرقى

1- مەبلەغ ئىھتىياجى ئوخشىمايدۇ :

 پاي چەك بازىردا سىز قانچىلىك پاي چەك سىتىۋالماقچى بولسڭىز كىتەرلىك مەبلەغنىڭ ھەممىسنى ئوزىڭىز چىقارمىسىڭىز سىتىۋالماقچى بولغان پايچەكنى سىتىۋالالمايسىز ،مەسلەن سز باھاسى 10يۇئەنلىك پاي چىكىدىن 1000 نى سىتىۋالماقچى بولسىڭىز چوقۇم ھىساۋاتىڭىزدا 10000 يۇئەندىن كوپرەك پۇل بولمىسا بۇ پاي چىكىنى سىتىۋالالمايسىز . تاشقى پىرۋوت بازىردا سىز 10000 يۇئەنلىك مال سىتىۋالماقچى بولسىڭىز  ھىساۋاتىڭىزدا 500 يۇئەن پۇل بولسىلا بۇ 10000 يۇئەنلىك مالنى سىتىۋالالايسىز ، چۇنكى سىز ھىساپ ئاچقان شىركەت سىزنىڭ 500 يۇئەن مەبلىغىڭىزنى كاپالەت قىلىپ تۇرۇپ  100 ھەسسىدىن 500 ھەسسىگىچە  مەبلەغ قوشۇپ بىردۇ ، پاي چەك بازىردا سىزنىڭ بىر مىليۇن مەبلىغىڭىز بولسىمۇ يەنىلا ئازلىق قىلغاندەك ھىس قىلىسىز ، چۇنكى ئالغان پىيىڭىز  زىيانغا مىڭىپ قالسا يەنە ھەسسىلەپ مال تولۇقلىغىڭىز كىلىدۇ ، پايدىغا ماڭسىمۇ ئوخشاشلا تىخمۇ كوپ تولۇقلىغىڭىز كىلىدۇ ، شۇڭا پاي چەك بازىرغا 10 مىليۇن مەبلىغىڭىز بولسىمۇ يەنىمۇ كوپرەك مەبلەغ بولسا دىگىڭىز كىلىدۇ ، دىمىسىمۇ پاي بازىرنى مەبلەغ كونتىرول قىلالايدۇ ، تاشقى پىرۋوت بازىرمۇ مەبلەغ تەلەپ قىلىدۇ  لىكىن بۇ بازارغا  سىز بىزگە ئەڭ كوپ بولغاندا 10 مىڭ دوللاردىن ئارتۇق مەغلەغ ئارتۇقلۇق قىلىدۇ 

تاشقى پروۋۇت تۈزۈمىنىڭ تارىخى

تاشقى پروۋۇت تۈزۈمىنىڭ تارىخى
قىسقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، خەلقئارا تاشقى پروۋۇت تۈزۈمى ئۈچ باسقىۇچنى بېسىپ ئۆتتى .
بىرىنجى باسقۇچ: ئالتۇن ئۆلچىمى تۈزۈمى
     XVIII ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىردا، شىيوم(Hum)ئۆزىنىڭ باھا ۋە ئالتۇن ئېقىمى نەزەرىيسىدە بىردۆلەتنىڭ تاشقى سودىسىدا پاسسىپ بالانىسىنىڭ ئۆزلۈكسىز ئېششىدىن كېلىپ پروۋۇت نىسپىتىنىڭ تۆۋەنلەش ئالتۇن چىقرىش نوقتىسى كەلگەندە، ئوبوروتتىكى پۇل تەمىنلەش مىقدارى چىقرىش مىقدارىنىڭ ئېششىغا ئەگىشىپ كىميىدۇ،مال باھاسى ئۇنىڭغا ئەگىشىپ تۆۋەنلەيدۇ. مال باھاسىنىڭ تۆۋەنلىششى بۇدۆلەت تاۋارلىرنىڭ رىقابەت كۈچىنى ئاشۇرۇپ، ئېكسپورىت سودىسنى جانلاندۇرىدۇ. بۇپاسسىپ بالانىسنى كىمەيتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن تاشقى كېرىم-چىقىم ئەھۋالىنى تەڭپۇڭلششغا قاراپ يۈزلىنىدۇ دەپ قارلىدۇ. بۇ خىل ئالتۇننىڭ ئىككى خىل يۆنىلىشلىك ئېقىشى ئارقىلىق ، خەلقئارا كېرىم-چىقىم ئەھۋالىنى تەبئى تەڭشەش نۆۋەتتە توختىماقچى بولغان ئالتۇن ئۆلچىمى تۈزۈمىنىڭ ئاساسلىق نەزىرۋى ئاساسى بۇلۇپ ھېسابلىندۇ. ئاساسى ئالاھىدىلىكى : ئالتۇن ئېناۋەتلىك ئۆلچىمى ، ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ مەركىزى بانكىللىرى بەلگىلىك مىقداردا ئالتۇن ساقلاش ئارقىلىق ، ئۆز دۆلەتلىرىنىڭ ئوبورۇتتكى پۇللىرنىڭ ئىناۋەت قىممىتىنى تەڭشەيدۇ. بۇخىل تۈزۈمدە ھەرقايسى دۆلەتنىڭ پۇللىرى بىلەن ئالتۇن ئارسىدا ئەركىن ئېلىپ سېتىش ۋە چىگرىدىن كىرىش –چىقىشىغا بۇلىدۇ.

پۇل ئۇرۇشى

ئۇرۇشنىڭ تۇرىلىرى ناھايىتى كۆپ، مەسىلەن :دۆلەت ۋە رايۇنلار ئوتتىرىسىدىكى ھەربى ئىشلار توقۇنۇشى، ئىقتىسادى تاجاۋۇزچىلىق، سىتىراگىيىلىك ئەشيالار تاجاۋۇزچىلىقى،دىپلوماتىيە ئۇرۇشى قاتالىقلاردۇر.
يېقىندىن بېرى يېڭىدىن پەيدا بولۇپ گۈللىنىشكە باشلىغان پۇل ئۇرۇشى ئۇقۇمى بولسا ئىقتىسادى تاجاۋۇزچىلىققا دائىرىسىگە كىرىدۇ.

خەلق پۇل قىممىتىنىڭ ئۈسىشى ياخشى ئىشمۇ ياكى يامان ئىش ؟

2005-يىلى7-ئايدا پىرۋوت نىسبىتى ئۆزگەرگەندىن بۇيان، خەلق پۇلىنىڭ دوللارغا قارتا ئىزچىل قىممىتى ئۆستى . 2008-يىلى4-ئاينىڭ10-كۈنى خەلق پۇلىنىڭ دوللارغا ئايرىۋاشلاش نىسبىتى 7يۇەنلىك ئۆتكەلدىن ئۈتۈپ كەتتى،خەلق پۇلىنىڭ پېرۋوت نىسبىتى بىردىنلا جامائەت پىكرىنىڭ مەركىزى نوقتىسىغا ئايلىنىپ قالدى. ھەتتا ئادەتتىكى پۇخرالارمۇ بۇ بۇ توغرىسىدا قىزغىن مۇلاھىزىلەرنى قىلىشتى، بەزىلەر خەلق پۇل قىممىتىنىڭ ئۆسىشىنى ياخشى ئىش دىسە يەنە بەزىلەر ياخشى ئەمەس. ئۇنداقتا :

خەلق پۇل قىممىتىنىڭ ئۆسىشى ياخشى ئىش ياكى يامان ئىش ؟ بۇنىڭ ئادەتتىكى پۇخرالارغا قانداق تەسىرى بار ؟ بۇنىڭغا كىشىلەر قانداق مۇئامىلە تۇتىشى كېرەك ؟

ئىسلام پۇل-مۇئامىلە تەشكىلاتلىرى

ئىسلام ھەمكارلىق فوندى جەمىيتى

خەلقئارالىق ئسلام فوندى تەشكىلاتى بولۇپ، 1974-يىلى 2-ئايدا قۇرىلدى. ئسلام كېڭىشى تەشكىلاتىغا مەنسۈپ. نىشانى ئسلامىيەتنىڭ بىرلىگى ۋە ئسلامىيەت ئىشلىرى ئۈچۈن خىزمەت قىلىپ، ئىسلام مەدىنيىتىنى، ئىسلىم دىنىنىڭ قىممەت قارىشىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈپ، ئسلام ئىتىپاقىنىڭ تەرەقىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈشتىن ئىبارەت. فوند ئىسلام دۆلەتلىرى ئۇچىرايدىغان ئىجتىمائىي قىيىنچىلىق، كرىزىس ۋە ئاپەتلەرگە ئىشىلتىپ، شۇلارغا ماددى ياردەم بېرىلىپ، ئۇلارنىڭ ئىجتىمائىي، مەدەنىيەت، دىن سەۋىي يوقۇرى كۆتۈرۈلىدۇ؛ مەسچىت، مەكتەپ، دوختۇرخانا قاتارلىقلار سېلىپ بېرىلىدۇ. فوند باي ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ھۆكۈمەتلىرى ۋە ئەل ئىچىدىكى ئىئانىدىن كېلىدۇ. 1977__1998-يىللىق خام چوت 156 مىليارت ئامرىكا دوللىرى، مۇقىم ئىئانە 200مىليون ئامرىكادوللىرى بولدى. بۇنىڭدىن باشقا، ھەر يىلى رامزان ئېيىدا ئۆتكۈزىلىدىغا ئىئانە توپلاش پائالىيىتى، پوچتا ماركىسى تارقىتىش، بازارنى ئېچىۋېتىش، ھەرخىل مۇسابىقىلەرنى ئۆتكۈزۈش قاتارلىق يوللار بىلەن فوند تەييارلايدۇ. ئىئانە مەبلىغىنىڭ 100 مىليون ئامرىكا دوللىرى ئېشىپ بېرىشىنى، يىللىق خام چوتنىڭ 50 مىليون ئامرىكا دوللىرى ئېشىپ بېرىشىنى ئۈمىد قىلىدۇ.

New scholarships are available for September 2011 full-time CIFP students

New scholarships are available for September 2011 full-time CIFP students


A limited number of scholarships is available for all nationalities of all religious denominations. Applicants will be assessed on academic performance and future contributions to the Islamic finance industry.
Those applying for the full-time CIFP programme September 2011 intake will be automatically considered for the scholarship provided the applicants meet the following criteria :

كىم ئىقتىسادىي ۋەھىمە پەيدا قىلىۋاتىدۇ ؟

لاڭ شيەنپىڭ

كۆپچىلىك، دۇنيا داۋالغۇپ تۇرماقتا. ياپۇنىيىدە يادرو ئېقىپ كەتتى، لىۋىيىدە ئۇرۇش بولىۋاتىدۇ، نېفىت باھاسى ھەدەپ ئۆرلەۋاتىدۇ. پاي چېكى بازىرىمۇ دېگەندەك ياخشى ئەمەس. سوراپ باقاي، ۋەھىمە ھېس قىلىۋاتامسىز؟ بۇنىڭ كەينىدا بىراۋنىڭ مۇشۇنداق سودىدىن پايدىلىنىپ ۋەھىمە ئوقىنى ئېتىپ ئىقتىسادنى ئىگىز- پەس قىلىۋاتقانلىقىنى ئويلاپ كۆردىڭىزمۇ؟ « ئىقتىساد نېمە ئۈچۈن ۋەھىمىگە تولدى؟» ناملىق بىر كېتاپ بار.بۇ كېتاپنىڭ ئاپتۇرىنىڭ دېيىشىچە، ئامىرىكىنىڭ ئەڭ داۋالغۇپ تۇرغان ۋاقىتلىرىدا، پۇل- مۇئامىلە كەسپىنىڭ بىر يىللىق پايدىسى 4 تىرلىيۇن دوللاردىن ئېشىپ كەتكەن.شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ، ئەمەلىي گەۋدە ئىقتىسادىنىڭ ئۈچتىن بىرىنى يوقاتقان. ئالاقزادە بولغانسېرى شۇنچە كۆپ بايلىق ئەمەلىي گەۋدە ئىقتىسادىدىن چىقىپ نەگە كەتتى؟ پۇل-مۇئامىلە كەسپىگە. پۇل- مۇئامىلە كەسپى تۈگەشسە تېخىمۇ زور ۋەھىمە پەيدا قىلىدۇ.

ئىقتىسادى كىرزىس ئۈستىدە يەنە بىر تەھلىل

ئۈچنى چىقىرىپ تاشلاش» 2011- يىلىدىكى پۈتكۈل يەر شارى ئىقتىسادىغا يېتەكچىلىك قىلىدۇ.
كېيىنكى ئىقتىسادىي كىرىزىس دەۋرى ئۈچ خىل ئالاھىدىلىكنى ئىپادىلىدى:يەنى ئامىرىكا ئىقتىسادىنىڭ مەۋھۇملىشىشى، خەلقئارا پۇل- مۇئامىلىنىڭ پىشاڭلىشى، دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ يەر شارىلىشىشى.
نۆۋەتتە ، دۇنيا ئىقتىسادىي كىرىزىستىن كېيىنكى « ئەگەشمە كېسەل»گە گىرىپتار بولدى. خەلقئارا سودا قورۇمىچىلىقى ئەۋج ئالدى. خەلقئارا پۇل- مۇئامىلە بازىرى سىجىل داۋالغۇپ تۇردى. غەرپنىڭ ئىقتىسادى تۆۋەنلەپ قەرز، پۇل، بانكا قاتارلىق مەسىلىلەر ئوتتۇرىغا چىقتى. قىيىن ئەھۋالدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن، تەرەققىي تاپقان دۆلەتلەر يېتەكچىلىك ياكى ئەۋزەل ئورنىدىن پايدىلىنىپ، ئۆسۈمنى تۆۋەنلىتىش، پۇل قىممىتىنى تۆۋەنلىتىش «ئۆلچەملەشتۈرۈپ قويىۋىتىش» سىياسىتىنى قوللۇنۇپ، ، كىرىزىستىن قۇتۇلماقچى بولۇشتى. يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان ئىقتىسادىي گەۋدىنىڭ ئومۇمىي ئىقتىسادىي ئېشىش ۋەزىيىتى مۇقىم بولسىمۇ، خەلقئارا « كۆيدۈرمە مەبلەغ» نىڭ زەربىسىگە ئۇچراپ ، پۇل قىممىتىنىڭ ئېشىپ كېتىشى ۋە پۇل پاخاللىقى بېسىمى كۈچىيىپ كەتتى. تەرەققىي تاپقان دۆلەتلەر بىلەن يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان ئىقتىسادىي گەۋدىلەر ئارا مۇناسىۋەت ھېلى قىزىپ ، ھېلى سوۋۇپ ، ئوت بىلەن سۇدەك چىقىشالماي، خەلقئارا ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە تەدبىر جەھەتتە ماسلاشتۇرۇشنى تېخىمۇ قىيىنلاشتۇرىۋەتتى. بۇلار 2010- يىلى مەركەزلىك ئىپادىلەنگەن ئىقتىسادىي مالىمانچىلىقلار بولۇپ، 2011- يىلى يەنە داۋاملىشىشى مۇمكىن.

شىركەت قۇرۇشقا دائىر سۇئال- جاۋابلار

1– شىركەت دېگەن نىمە؟
شىركەت— قىممەت يارىتىش (پۇل تېپىش) نى ئاساسىي مەخسەت قىلغان ئىقتىسادىي تەشكىلات. ئېلىمىزنىڭ ئالاقىدار قانۇن– قائىدىلىرىدىكى بەلگىلىمىگە ئاساسەن، پۇل تېپىشنى ئاساسىي مەخسەت قىلغان ئىقتىسادىي تەشكىلات چوڭ جەھەتتىن بەش تۈرگە ئايرىلىدۇ: (1) يەككە سودا– سانائەتچى؛ (2) شەخسىي مەبلەغ كارخانىسى؛ (3) شېرىك كارخانا؛ (4) چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىتى؛ (5) پاي چەكلىك شىركىتى.
بىز بۇ يەردە تىلغا ئېلىۋاتقان «شىركەت» ئاساسلىقى چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىتىنى كۆرسىتىدۇ. چەكلىك مەسئۇلىيەت شىركىتى مۇستەققىل قانۇنىي ئىگە (قانۇنىي ئادەم) بولۇپ، شىركەتنىڭ مال– مۈلكى مەبلەغ سالغۇچىلار ۋە باشقۇرغۇچىلارنىڭ خۇسۇسىي مال– مۈلكىدىن ئايرىپ قارىلىدۇ.

دۇنيا تارىخىدىكى ئالتە قېتىملىق ئىقتىسادى كېرىزىسى

دۇنيا تارىخىدىكى ئالتە قېتىملىق ئىقتىسادى كېرىزىسى

1637-يىلىدىكى كۈركۈم گۈلى ئەسىبىي قىزغىنلىقى
17-ئەسىردىكى گۇللاندىيەدە ، كۈركۈم گۈلى ئىنتايىن خەتەرلىك نەرسە ئىدى . 1637-يىلىنىڭ باشلىرىدا ، كۈركۈم گۈلى ئاۋۋالقىدەكلا يەردە ئۈسۈۋاتقان ۋاقىتلىرىدا ، باھاسى نەچچە يۈز ھەتتا نەچچە مىڭ ھەسسە ئۆرلەپ كەتتى . بىر تۈپ كۈركۈم گۈلى 20 نەچچە پىششىق ئىشلەمچىنىڭ بىر ئايلىق ئۇمۇمىي كېرىمىنىڭ يېغىندىسى بۇلىشى مۇمكىن . ھازىر ھەممە ئېتىراپ قىلىدۇ ، بۇ ھازىرقى پۇل –مۇئامىلە تارىخىدا تارىختىن بۇيانقى تۇنجى قېتىملىق تەۋەككۈلچىلىكنىڭ كۈپۈككە ئايلىنىشى . بۇ قېتىملىق ئىش بۇلسا كۆپچىلىكنىڭ ئارىسىدا تالاش –تارتىش پەيدا قىلىدى ، بىر بازار رۇشەن كاردىن چىققان ئالماشتۇرۇش قۇرۇلمىسى ئاستىدا ھۈكۈمەت زادى قانداق رۇلنى ئۇينىشى كېرەك ؟

WALLۋال كوچىسىدىكى ئېقتىسادىي بۆھران

بىرىنچى ئىقتىسادى بوراننىڭ كېلىپ چىقىش سەۋەبى
كېلىپ چىقىش سەۋەبى توغىرلىق تور ۋە ئابارات قاناللىرىدا تۈرلۈك تەبىرلەر بېرىلگەن ، چۈشىنىشلىك بولۇشى ئۈچۈن ئۆزەمنىڭ قارىشىنى ئاددىلاشتۇرۇپ ئوتتۇرغا قويۇپ باقاي.
مۇنداقچە ئېيتقاندا بۇ بىر قەرز بەرگۈچى ئىشەنسىز ئادەمگە زورلاپ قەرز بېرىپ قويۇپ، قەرزنى قايتۇرىۋالالماي كېلىپ چىققان ئىش. ئىقتىسادى ئۈنۈمسىز ئىشقا نۇرغۇن ئادەملەرنىڭ كاپالەت بېرىشى ۋە سالا قىلىشى بېلەن مەبلەغ سېلىپ قويۇپ، قەرز ئالغۇچى پۇلنى يەپ ئىچىش ۋە ئوتتۇرلۇقتىقى سالاچى ۋاستىچىغا شىرىكانە بېرىپ تۈگىتىپ، قەرزنى قايتۇرۇشقا ئامالسىز قېلىشتىن كېلىپ چىققان ئىش دېسەكمۇ بولىدۇ.

ئىقتىسادى كىرزىس قانداق پەيدا بولغان

بۇنى ئاممىباپ ئۇسۇلدا تۆۋەندىكى ھىكايىمىز بىلەن چۈشەندۈرۈشكە تىرىشىمىز .
دوستىمىز غېرىپجان ئائىلىسى بىلەن بىرگە ئىجارىگە ئالغان بىر ئۆيدە ياشايدۇ. ئۇنىڭ مائاشى ئۆي چىقىمىگە ئاي ئاخىرىغىچە ئاران يېتىدۇ . غېرىپجان بولسا كۈنلەرنىڭ بىرىدە ئۆزىنىڭ شەھىرىستاندا بىر يۈرۈش ئۆي سېتىۋېلىپ ، ئايدا 700 دوللار تۆلەيدىغان بۇ ئىجارە ئۆيدىن قۇتۇلۇشنى خىيال قىلىپ يۈرىدۇ. بىر كۈنى ئۇ، خىزمەتدىشى مىسكىنجاننىڭ بانكا ئارقىلىق پۇلنى بۆلۈپ تۆلەشكە ئۆي سېتىۋالغانلىقىنى ئۇقىدۇ-دە، ھەيران قالىدۇ . غېرىپجاننى ھەيران قالدۇرغىنى، خىزمەتدىشكى مىسكىنجان ئىككىسىنىڭ ئالىدىغان مائاشى ئوخشاش بولۇپ، ئۆي تۈگۈل نىمكەش ماشىنىنىمۇ پۇلىنى بۆلۈپ سېتىۋىلىشقىمۇ قۇربى يەتمەيتتى. غېرىپجان ھەيرانلىقىنى يۇشۇرالماي خىزمەتدىشى مىسكىنجاندىن ئىشنىڭ تېگى تەكتىنى سورايدۇ . مىسكىنجان سىرىنى بايان قىلىپ، غېرىپجاننىڭمۇ ئۇنىڭغا ئوخشاش ئۆي سېتىۋالالايدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ ۋە ئۇنىڭغا ئۆي تىجارىتى قىلىدىغان شىركەت يۇلۇپ ئالار شۇڭقارنىڭ تېلىفۇن نۇمۇرىنى يېزىپ بېرىدۇ.

غېرىپجان بۇنىڭغا تەستە ئىشىنىدۇ . ھەتتا بىر كىچە ئۆز ئۆيىگە ئىگە بولۇشنىڭ خىيالىنى قىلىپ، ئۇيقۇدىنمۇ قالىدۇ. ئەتىسى ئەتىگەندىلا يۇلۇپ ئالار شۇڭقار شىركىتىگە تېلىفۇن قىلىپ سۈرۈشتۈرىدۇ . سۆزلىشىش جەريانىدا شىركەت سېتىش مەسئۇللىرىدىن بولغان كاسكاس خېنىم ئۇنىڭغا ئالاھىدە مۇئامىلە قىلىپ تەپسىلى چۈشەندۈرىدۇ ۋە غېرىپجان ۋە ئايالىنىڭ ئەڭ تىز پۇرسەتتە يۇلۇپ ئالار شۇڭقار شىركىتىگە كېلىشىنى تەلەپ قىلىدۇ . كاسكاس خېنىم ئۇلارغا غېرىپجاننىڭ ئالىدىغان تۆۋەن مائاشى بىلەن ھېچقانداق جايدىن ئۆي سىتىۋالالمايدىغانلىقى، غېرىپجاننىڭ رەنىگە قويغۇدەك نەرسىسىنىڭ يوقلىقىنىمۇ سەمىگە سېلىپ ئۆتىدۇ ۋە ئۆزىنىڭ ئۇنىڭغا ئۆي سېتىۋىلىشتا ياردەم قىلىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ. يۇلۇپ ئالار شۇڭقار شىركىتى غېرىپجان ۋە مىسكىنجاندەك تەرتۆككۈچى جاپاكەش خىزمەتچىلەرنىڭ ئىشىغا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلىدىغانلىقى، ھەم ئۇلارنىڭ ياخشى تۇرمۇشقا ئېرىشىشى ئۈچۈن ئۇلارغا ئۆي سېتىۋېلىش ئىشىدا باھادا ئالاھىدە ئېتىباردە بولىدىغانلىقىنىمۇ ئەسكەرتىدۇ. غېرىپجاننىڭ خىيالىدا بولسا ھەممىدىن مۇھىمىى ئايلىق تاپشۇرىدىغان پۇلنىڭ 700 دوللاردىن ئېشىپ كەتمەسلىكى ئىدى.

ئۇنى بۇنى دەپ ئاخىرى غېرىپجان شەھرىستاننىڭ يالاڭتۆشلەر مەھەللىسىدىن بىر يۈرۈش سېتىۋالغان بولىدۇ، ئەڭ مۇھىمى يەنىلا ئۇنىڭ ئايلىق تاپشۇرىدىغان پۇلىنىڭ بۇرۇنقى ئۆينىڭ ئىجارىسىگە ئوخشاش 700 دوللارلىقى ئىدى . غېرىپجان خۇشاللىققا چۆمىدۇ . چۈنكى ھەر ئايدا، ئۇ بۇ ئۆينىڭ بىر قىسمىنىڭ ھەقىقى ئىگىسىگە ئايلىناتتى . بۇرۇن بولسا بۇ پۇلنىڭ ئۆزىنى ئىجارىگىلا تاپشۇرۋىتەتتى .
ئەمدى بانكىغا كەلسەك، بانكىمۇ غېرىپجانغا كۆڭۈل بۆلۈپ ئايلىق پايدىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈپ بەرگەن ئىدى. چۈنكى ئۇلارنىڭ شۇئارى " ھەر بىر ۋەتەنداشقا بىردىن ئۆي" ئىدى .

ئايلاپ ئۆتۈپ يىللار ئۆتۈپ ئۆي باھاسى ئۆسۈپ بارىدۇ .شۇنىڭ بىلەن بىرگە غېرىپجاننىڭ خۇشاللىقىمۇ ئېشىپ بارىدۇ . چۈنكى ئۇنىڭ ئۆيىنىڭ ھازىرقى باھاسى سېتىۋالغان دەسلەپكى چاغدىكىدىن خېلىلا ئۆرە ئىدى . ئۇنىڭ ئويىچە ئۇ تېخى ئۆينى سېتىپ بىر مۇنچە پايدىمۇ ئالالايتتى . ئۇنىڭ بىر تۇغقىنى دەرۋىشجانمۇ ئۆتكەن ھەپتە ئۇنىڭغا تېلىفۇن قىلىپ، ئۆز ئۆيىنىڭ باھاسىنىڭ ئەسلىدىكىدىن 10 مىڭ دوللار ئۆسكەنلىكىنى، شۇنىڭ بىلەن ئۆيىنىڭ بىر قىسمىنى بانكىغا رەنىگە قويۇپ ، 30 مىڭ دوللار قەرز ئالغانلىقىنى ۋە بۇ پۇلنى قانداق خەجلىمەكچى بولغانلىقىنى تەپسىلىپ دەپ بەرگەن بېرىدۇ.
ھەقىقى ئويۇن ئەمدى باشلىنىدۇ :بۇ ئىشتا ئېچىنىشلىق يېرى شۇكى، غېرىپجان، مىسكىنجان ھەتتا دەرۋىشجانمۇ بانكا بىلەن تۈزگەن توختامنامىنىڭ مۇھىم بىر قىسمىغا دىققەت قىلمىغان ئىدى . بۇ قىسىمدا دېيىلگەن بىر ماددىدا بانكا ئالىدىغان ئۆسۈم پايدا نىسبىتىنىڭ مۇقىم ئەمەسلىكى. بۇ پايدىنىڭ دەسلەپ ئەڭ تۆۋەن چەكتە بولۇپ كېيىن ئۆرلەپ ماڭىدىغانلىقى ، شۇنداقلا مەركىزى بانكا ئۆسۈم نىسبىتىىنى قانچىلىك كۆتۈرسە بۇلارنىڭ تاپشۇرىدىغان ئۆسۈمنىڭمۇ شۇنچىلىك بىللە ئۆسىدىغانلىقى يېزىلغان ئىدى . يەنە بىر ماددىدا بولسا بۇلار ئەگەر بىر ئاي پۇل تاپشۇرالمىسا ئۆسۈم نىسبىتىنىڭ ئۈچ قاتلىنىدىغانىلىقى، يەنە باشقا بىر ماددىدا بولسا تاپشۇرۇلغان پۇلنىڭ دەسلەپكى ئۈچ يىللىقىنىڭ پۈتۈنلەي ئۆسۈمنى ھىساپلاشقا كېتىدىغانلىقى ئىدى . دېمەك غېرىپجان پەقەت ئۈچ يېلىدىن كېيىنلا بۇ ئۆينىڭ ھەقىقى ئىگىسى بولالايتتى .

غېرىپجانغا قايتساق، ئۇ ئۆي سېتىۋېلىپ بىر قانچە ئايدىن كېيىن مەلۇم سەۋەپلەردىن مەركىزى بانكا ئۆسۈم نىسبىتىنى ئۆستۈرىدۇ . شۇنىڭ بىلەن بىرگە غېرىپجان ئايلىق تاپشۇرىدىغان پۇلمۇ كۆپىيىپ 950 دوللار بولغاندا غېرىپجان بىر ئاي پۇل تاپشۇرالمايدۇ، شۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ ئايلىق تاپشۇرىدىغان پۇلى بىراقلا 1200 دوللارغا چىقىپ كېتىدۇ. بۇنداق يۇقۇرى چىقىمگە بەرداشلىق بىرەلمەيدىغان غېرىپجان ئائىلسىنىڭ قوسىقىنى بېقىش بىلەن ئۆي پۇلىنى تاپشۇرغانغا كۆرە ، ئالدىنقىسىنى تاللايدۇ ۋە ئۆي پۇلىنى تاپشۇرۇشتىن توختايدۇ. بىر تەرەپتىن ئۇ يەنە خىزمەتدىشى مىسكىنجاننىڭ ئۆي پۇلىنى تاپشۇرالماسلىق سەۋەپتىن ئۆيىنىڭ تارتىۋىلىنغانلىقى، ئۇنىڭ ھازىر ئانىسى بىلەن بىللە تۇرىۋاتقانلىقىنى بىلىدۇ. سۈرۈشتۈرۈپ يۈرۈپ بۇنداق ئاقىۋەتكە دۇچار بولغانلارنىڭ يالغۇز مىسكىنجانلا ئەمەس باشقا خېلى كۆپ خىزمەتداشلىرىنىڭ شۇ ئاقىۋەتكە قالغانلىقىنىمۇ ئۇقىدۇ . بۇ ئەھۋال زورايغاندا بولسا ئۆي مۈلۈك بازىرى كىرزىسقا پېتىشقا باشلىغان ئىدى .
غېرىپجانغا قەرز بەرگەن بانكىغا قايتساق، بۇ بانكىنىڭ ئالىدىغان پايدىسى غېرىپجان تاپشۇرىدىغان ئۆسۈم بىلەن چەكلىنىش كېرەك ئىدى، ئەمەلىيەتتە بولسا بۇ بانكا غېرىپجاندىكى قەرزنى مەبلەغ سالغۇچىلارغا ۋە پايچىكلارغا زايوم شەكلىدە ساتىدۇ ۋە ئۇلاردىن يەنە قوشۇمچە خىزمەت ھەققى دىگەندەكلارنى ئېلىپ قوشلاپ پايدا ئالىدۇ . پايچىك ۋە مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ قولىدا ئۆيگە قەرز بېرىلگەن قەرز ھۆججەتلىرى زايوم شەكلىدە بار. بۇلارغا كىلىدىغان پايدا غېرىپچان ۋە مسىكىنجاننىڭ ئايلىق تاپشۇرىدىغان پۇلىدىن كىلىدۇ ( بانكىدىن ئېشىپ ) . ئەمما غېرىپجان ۋە مسىكىنجانلار پۇل تاپشۇرالماي قالسا بۇلار يەنىلا ئەنسىرىمەيدۇ، چۈنكى بۇلار غېرىپجان ۋە مىسكىنجانلارنىڭ ئۆيلىرىنى سېتىپ پۇللىرىنى تىرىلدۈرۋالىمىز دەپ ئويلايدۇ .
بۇ پايچىكلارمۇبانكىدىن سېتىۋالغان قەرز زايوم شۇنداقلا قويۇپ قويماي، باشقا بانكىلاردا رەنىگە قويۇپ يېڭى قەرز ئالىدۇ . يەنى قەرزنى رەنىگە قويۇپ يېڭى قەرز ئالىدۇ . قارنى يامان بانكىلار بولسا پايدىنىلا كۆزلەپ قويۇلغان رەنىنىڭ 10، ھەتتا 20 ، 30 ھەسسىسىگىچە قەرز بېرىشكە باشلايدۇ .
ئەمدىكى ۋەزىيەتچۇ؟
1 - غېرىپجان ، مىسكىنجانلار ئۆينى ئۆزىلىرىنىڭ دەپ ھىساپلايدۇ
2 - قەرز بەرگەن بانكىمۇ شۇنداق دەپ قارايدۇ، چۈنكى ئاۋۇ ئىككى بىچارە پۇل تاپشۇرۇشتىن توختاپ قالسا بانكا ئۆيگە قول قويىدۇ .
3 - زايوم سېتىۋالغانمۇ ئۆينى ئۆزلىرىنىڭ دەپ قارايدۇ ( قوللىرىدىكى قەرز زايوملىرى ئارقىلىق )
4 - بۇلارغا قايتا قەرز بەرگەن بانكىمۇ ئۆينى ئۆزىنىڭ دەپ قارايدۇ ، چۈنكى يۇقاردىكى قەرز زايوملىرى بۇلارنىڭ قولىدا رەنىدە . ( گەرچە بۇلار ئۇنىڭ نەچچە ھەسسە قىممىتىدە قەرز بەرگەن بولسىمۇ )

غېرىپجاننىڭ تۇققىنى دەرۋىشجان بولسا يۇقۇردا دەپ ئۆتكەن قەرز ئالغان 30 مىڭ دوللارنىڭ بىر قىسمىنى ئۆيىنى يېڭىلاشقا سەرپ قىلىدۇ، يەنە بىر ماشىنا سېتىۋالىدۇ ، بۇنىڭ ئۈچۈن دەسلەپكى قەدەمدە مىڭ دوللار تاپشۇرىدۇ، قالدىسىنى قەرز ھىسابىدا "ھەممىسى بىزنىڭ" بانكىسى تاپشۇرىدىغان بولىدۇ . بۇ بانكا دەرۋىشجاننىڭ زىممىسىدىكى قەرزنى زايومغا ئايلاندۇرۇپ ئۇنى يەنە "ھەممىنى باپلايمىز" بانكىسىغا ساتىدۇ. بۇ بانكىمۇ ئاز بىر قىسمىنى ئېلىپ قىلىپ، قالغىنىنى دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا تارقىتىدۇ .
ئەمدىكى ۋەزىيەتچۇ ؟ دەرۋىشجان ماشنىنى ئۆزىنىڭ دەپ قارايدۇ ، "ھەممىسى بىزنىڭ" بانكىسىمۇ شۇنداق دەپ قارايدۇ، چۈنكى دەرۋىشجان ئۈچۈن ماشىنىنىڭ پۇلىنى قەرز ھىسابىدا تۆلەيدۇ . "ھەممىنى باپلايمىز " بانكىسىمۇ ماشىنىنى ئۆزنىڭ دەپ قارايدۇ . بۇ بانكا ساتقان زايوملارنى سېتىۋالغان دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى مەبلەغچىلەرنىڭمۇ كۆڭلى خاتىرجەم. چۈنكى مەلۇم جايدا مەلۇم بىر ماشىنا ئۇلارنىڭ پۇلىنىڭ ئورنىنى تولدۇرالايدۇ.

مانا بۇ چىگىشلىكنىڭ ھەممىسى غېرىپجان مۇددەتكە بۆلەپ سېتىۋالغان ئۆينىڭ باھاسىنىڭ ئۆسكەنلىكىدىن كېلىپ چىققان . ئۇنداقتا بۇ ئۆينىڭ باھاسى بىردىنلا چۈشۈپ كەتسە غېرىپجان مىسكىنجانلار نىمە بولۇپ كىتەر ؟؟
يۇقاردا دىيىلگەن زايوملارنى مەخسۇس باھالايدىغان شىركەتلەر بار بولۇپ، بۇلار قەرزدارلارنىڭ قەرزنى قايتۇرۇش قايتۇرالماسلىقىغا قاراپ زايوملارغا دەرىجە بىكىتىدۇ، مەسىلەن بىر قەرزدار قەرزنى قايتۇرۇشقا قۇربى يەتسە ئۇنداقتا بۇنىڭ نامىدىكى زايوم "ئا" دەرىجىگە ئېرىشىدۇ، غېرىپجان لاردەك قايتۇرالمايدىغانلارنىڭ ھىسابىكىچۇ ؟؟ نۆلگە تەڭ بولىدۇ .
بۇنداق خەتەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن مەيدانغا يېڭى بىرخىل شىركەتلەر ئوتتۇرغا چىقىدۇ . بۇلار مەخسۇس مۇشۇنداق زايوملارنى سۇغۇرتىغا ئالىدىغان شىركەتلەر بولۇپ، بۇ زايوملارنى سېتىۋالغانلار بۇ شىركەتلەرگە مەلۇم ھەق تاپشۇرىدۇ، بۇ شىركەتلەر تاساددىپى ھالدا ئەسلىدىكى بانكا ياكى قەرزدارلار ۋەيران بولسا، ئىگە بولۇپ زايوملارنىڭ پۇلىنى تۆلەپ بېرىدۇ . بۇنداق بولغان ئىكەن بۇ زايوملارنى سېتىۋىلىشتىن كىممۇ قورقۇپ ئولتۇرسۇن ؟؟
ئەمەلىيەتتە يۈز بەرگىنىچۇ ؟ غېرىپجان بىلەن مىسكىنجان ۋە باشقىلار مەلۇم مۇددەتتىن كېيىن پۇل تۆلەشكە قۇربى يەتمىدى ( سەۋەپ ئۆرلەۋاتقان ئۆسۈم- رىبا ) . شۇنىڭ بىلەن زايوملارنىڭ قىممىتىمۇ يوقالدى . بانكىلار بىردىنلا ۋەيران بولۇشقا باشلىدى . پۇلنى تۆلەش ھېلىقى سۇغۇرتا شىركەتلىرىنىڭ ئۈستىگە يۈكلەندى، تۆلەۋېرىپ ئاخىرىدا بۇلارمۇ ۋەيران بولدى ( مەسىلەن AIG شىركىتى، بۇنى شەھرىستان ئۆزى سېتىۋېلىپ قۇتقۇزىۋالدى ) . بۇنداق خەتەر ئاستىدا بانكىلار قەرز بېرىش ئىشىنى چىڭايتتى . بۇ بېرىپ قەرزگە مۇھتاج نۇرغۇن شىركەتلەرنىڭ ئىشىنى ئاقساتتى . شەھرىستان ھاكىملىرى بولسا ئىقتىساتنىڭ پۈتۈنلەي ۋەيران بولىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن 700 مىليارد دوللارنى سەرپ قىلىشقا پىلان تۈزدى . باج تاپشۇرغۇچىلار ئۆزلىرىنىڭ تاپشۇرغان باجلىرىنىڭ قارنى يامان بالا قازا گىگانت شىركەتلەرنى قۇتقۇزۇشقا ئىشلىتىلمەسلىكىنى، تۆۋەن تەبىقە ۋە ئۇششاق مەبلەغ سالغۇچىلارنىمۇ بىرگە ئويلىشىشنى تەلەپ قىلىپ نامايىشقا مېڭىشتى. ( 700 مىليارد پىلانى بىر قېتىم رەت قىلىنىپ ، باج تاپشۇرغۇچىلارنىڭ تەلىۋىگە ئۇيغۇن ئازراق ئۆزگەرتىش كىرگۈزۈلگەندىن كېيىن قايتا سۇنۇلماقتا )
بۇ كىرزىسقا قارىتا ئوخشىمان جايلاردىن ئوخشىمىغان ئىنكاسلار مەيدانغا چۈشتى :
شەھرىستان توداي گېزىتىدە يازغۇچىلار شەھرىستاننىڭ بۇرۇن تەرەققى تاپمىغان دۆلەتلەرگە قارىتا ئەركىن ئىقتىساد، ئەركىن بازا قۇرۇلمىسىنى پوپوزا قىلىپ، دۆلەتنىڭ بازارغا ئارلاشماسلىقى توغرىسىدا بېسىم قىلىپ كەلگەنلىكى، بۇ نامرات دۆلەت خەلقىنىڭ ئۆلۈپ تېرىلىشى بىلەن كارى بولمىغانلىقىنى ، ئەمدىلىكتە بولسا ئۆزىنىڭ بۇ شۇئارىدىن ۋاز كىچىپ AIG ، فانى ماي، فرايدى قاتارلىق شىركەتلەرنى ئۆزى ئارلىشىپ قۇتقۇزغانلىقىغا تەنە قىلىشتى، ھەم شەھرىستاننى سوتسىيالىزمغا قاراپ ماڭدى دەپ ئەيىپلەپمۇ قويۇشتى.

ياۋرۇستاندىكى گېزىتلەردە بولسا يازغۇچىلار دۇنيا ئىقتىسادىنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ئىسلام شەرىئتىنى ئىقتىساد تۈزۈلمىسىنى تەتبىقلاشنى ئوتتۇرغا قويۇشتى . ھەتتا بىر يازغۇچى "پاپا ياكى قۇرئان " دېگەن سەرلەۋھىدە ماقالە ئېلان قىلىپ، كاپىتالىزم ئىقتساد ئەخلاقى ۋە خىرىستىئان دىنىنىڭ رىبا ئۆسۈمدە چېكېىدىن قاتتىق ئاشۇرۇپ يول قويغانلىقىنى ئەيىىپلىدى ۋە بىز ئىقتىسادىمىزنىڭ نىمە ئۈچۈن بۇ ناچار ھالغا كەپ قالغانلىقىنى چۈشۈنۈش ئۈچۈن ئەمدى ئىنجىلنى ئەمەس قۇرئاننى ئوقۇپ قويساق بولغۇدەك، ئەگەر بىز قۇرئاندىكى ئىقتىسادى تۈزۈلمىنى تۇتساق بۇنداق كىرزىسقا كىرىپ قالمىغان بولاتتۇق " دەپ يازدى .
يەنە بىر يازغۇچى بولسا wall street نى ئىسلام شەرىئىتىنى تۇتۇشقا دەۋەت قىلدى.

فرانىستان ئەلباشى ساركۇزى بولسا كاپىتالىزم ئىقتساد قۇرۇلمىسىنىڭ خىيالدىن ئىبارەت ئىكەنلىكى، يېڭىچە بىر ئىقتساد قۇرۇلمىسى قۇرۇپ چىقىشنىڭ زۆرۈرلىكىنى ئەسكەرتىپ ئۆتتى .

( ياۋرۇستاندىكى ماقالىلەرنىڭ مەنبەلىرى )
http://www.challenges.fr/magazin ... pe_ou_le_coran.html q6/
http://www.jdf.com/indices/2008/ ... s-de-la-charia-.php c H
http://www.birminghampost.net/bi ... on-65233-21962049

ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ دوﻟﻠﯩﺮى ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﭼﯜﺷﯩﺸﻰ ﻧﯧﻤﯩﺪﯨﻦ دﯦﺮەك ﺑﯧﺮﯨﺪۇ؟

ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ دوﻟﻠﯩﺮى ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﭼﯜﺷﯩﺸﻰ ﻧﯧﻤﯩﺪﯨﻦ دﯦﺮەك ﺑﯧﺮﯨﺪۇ؟

ﺑﺎﮬﺎۋۇدۇن ﻛﯧﺮەم

ﺑﯘﻟﺘﯘر ﺋﺎﭘﺮﯦﻠﺪا ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺧﻪﻟﻖ ﺑﺎﻧﻜﯩﺴﻰ ﮬﻮﻗﯘﻗﯩﻨﻰ ﺋﯚﺗﻜﯜزۈپ ﺑﻪرﮔﻪن ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺗﺎﺷﻘﻰ ﭘﯧﺮﯦﯟوت ﺋﺎﻟﻤﺎﺷﺘﯘرۇش ﻣﻪرﻛﯩﺰى ﺗﺎرﻗﺎﺗﻘﺎن ﺋﻪڭ ﻳﯧﯖﻰ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎﺗﺘﺎ، ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ دوﻟﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺟﯘﯕﮕﻮ ﭘﯘﻟﯩﻐﺎ ﺋﺎﻳﺮﯨﯟاﺷلاش ﻧﯩﺴﺒﯩﺘﻰ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﻳﻪﺗﺘﻪ ﻳﯜەﻧﻠﯩﻚ ﺋﯚﺗﻜﻪﻟﻨﻰ ﺑﯘزۇپ، ﺑﯩﺮ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ دوﻟﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﻰ 6.9920 ﻳﯜەﻧﮕﻪ ﭼﯜﺷﯜپ ﻗﺎﻟﻐﺎن. ﺑﯘ ﮬﻪرﮔﯩﺰﻣﯘ ﻗﯩﺴﻘﺎ ﻣﯘددەﺗﺘﯩلا ﻛﯚرۈﻟﮕﻪن ﻧﻪﺗﯩﺠﻪ ﺋﻪﻣﻪس، ﺋﻪﻟﯟەﺗﺘﻪ. ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟەﺗﻠﯩﻚ ﻣﺎﺗﯧﺮﯨﻴﺎﻟلاردﯨﻦ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﺸﯩﻤﭽﻪ، ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ دوﻟﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺗﯧﺰ ﺳﯜرﺋﻪﺗﺘﻪ ﭼﯜﺷﯜﺷﻰ 2006 - ﻳﯩﻠﻰ ﻣﺎي ﺋﯧﻴﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷلاﻧﻐﺎن، ﺷﯘ ﻣﻪزﮔﯩﻠﺪە ﺑﯩﺮ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ دوﻟﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﻰ ﺗﻪﺧﻤﯩﻨﻪن 7.75 ﻳﯜەن ﺋﻪﺗﺮاﭘﯩﻐﺎ ﭼﯜﺷﻜﻪن، ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺑﯘرۇن ﺑﻮﻟﺴﺎ ﺳﻪﻛﻜﯩﺰ ﻳﯜەﻧﻠﯩﻚ ﮬﺎﻟﻪﺗﺘﻪ ﻣﯧﯖﯩﯟاﺗﻘﺎﻧﯩﻜﻪن.
ﺋﯘﻧﺪاﻗﺘﺎ دۇﻧﻴﺎ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدﯨﺪا ﺋﻪڭ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﺋﻮرۇﻧﺪا ﺗﯘرۇۋاﺗﻘﺎن ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ دوﻟﻠﯩﺮى ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﯩﺪە ﺗﻪۋرﯨﻨﯩﺶ ﻛﯚرۈﻟﯩﺸﻰ ﻧﯧﻤﯩﺪﯨﻦ دﯦﺮەك ﺑﯧﺮﯨﺪۇ؟ ﺑﯘ ﺧﯩﻞ ﮬﺎدﯨﺴﻪ ﻳﻪر ﺷﺎرى ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدﯨﻐﺎ، ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدﯨﻐﺎ ﻗﺎﻧﺪاق ﺗﻪﺳﯩﺮﻟﻪرﻧﻰ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻛﯧﻠﯩﺪۇ؟ ﺑﯘ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟەت ﺑﯩﻠﻪن ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮم راﻳﻮﻧﻠﯘق ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﯩﻲ ﭘﻪﻧﻠﻪر ﺋﺎﻛﺎدﯨﻤﯩﻴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﭽﯩﺴﻰ ﺋﺎﺑﺪۇۋەﻟﻰ ﻣﻪﺧﭙﯘﻟلا ﺑﯩﻠﻪن ﮬﻪﻣﺴﯚﮬﺒﻪﺗﺘﻪ ﺑﻮﻟﺪۇم.

«ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ دوﻟﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﯩﻨﻰ ﻳﻪر ﺷﺎرى ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدﯨﻨﻰ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﻪﻳﺪۇ»

ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﭽﻰ ﺋﺎﺑﺪۇۋەﻟﻰ ﻣﻪﺧﭙﯘﻟلا ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ دوﻟﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﮬﺎزﯨﺮﻗﻰ دۇﻧﻴﺎ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدﯨﺪﯨﻜﻰ ﺋﻮرﻧﻰ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪا ﺗﻮﺧﺘﯩﻠﯩﭗ ﻣﯘﻧﺪاق دﯦﺪى:
-- ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ دوﻟﻠﯩﺮى ﮬﺎزﯨﺮﻗﻰ دۆﻟﻪﺗﻠﻪر ﺋﺎرﯨﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎرا ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدﯨﻲ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟەﺗﻠﻪردە، ﺋﯩﻨﺴﺎﻧلار ﺗﺎرﯨﺨﯩﺪا ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدﯨﻲ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﻪت -- ﺗﺎۋار ﺋﺎﻟﻤﺎﺷﺘﯘرۇش ﭘﻪﻳﺪا ﺑﻮﻟﯘپ، ﮬﺎزﯨﺮﻏﺎ ﻗﻪدەر ﺗﺎۋار ﺋﺎﻟﻤﺎﺷﺘﯘرۇﺷﻨﻰ ۋاﺳﺘﻪ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻛﯧﻠﯩﯟاﺗﻘﺎن ﺳﻮدﯨﺪا ﺋﺎﻟﺘﯘﻧﺪﯨﻦ ﻗﺎﻟﺴﯩلا ﺑﯩﺮدﯨﻨﺒﯩﺮ ﻣﯘﮬﯩﻢ ۋاﺳﺘﯩﮕﻪ ﺋﺎﻳلاﻧﻐﺎن ﭘﯘل. ﺋﯩﻨﺴﺎﻧلار ﺗﺎرﯨﺨﯩﻐﺎ ﻧﻪزەر ﺳﺎﻟﯩﺪﯨﻐﺎن ﺑﻮﻟﺴﺎق، ﺧﻪﻟﻘﺌﺎرا ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟەﺗﻠﻪردە ﺑﻮﻟﺴﯘن ۋە ﻳﺎﻛﻰ دۆﻟﻪت ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﺎۋار ﺋﺎﻟﻤﺎﺷﺘﯘرۇﺷلاردا ﺑﻮﻟﺴﯘن، ﺋﺎﻟﺘﯘن ﺋﺎﺳﺎﺳﯩﻲ ﺋﻮرۇﻧﺪا ﺗﯘرﻏﺎن. دۆﻟﻪت ﭘﯘﻟﻰ ﺑﯩﻠﻪن دۆﻟﻪت ﺧﻪزﯨﻨﯩﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﺎﻟﺘﯘﻧﻨﯩﯔ ﺋﯩﻨﺘﺎﻳﯩﻦ زﯨﭻ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎن، ﺑﯩﺮاق 20 - ﺋﻪﺳﯩﺮﻧﯩﯔ 70 - ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺑﯘ ﺧﯩﻞ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟەت ﭘﯜﺗﯜﻧﻠﻪي ﺑﯘزۇﻟﯘپ ﻛﻪﺗﺘﻰ. ﻣﺎﺗﯧﺮﯨﻴﺎﻟلارﻏﺎ ﺋﺎﺳﺎﺳلاﻧﻐﺎﻧﺪا، ﺋﻪڭ دەﺳﻠﻪﭘﻜﻰ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ دوﻟﻠﯩﺮى ﺑﯩﺴﯩﻠﻐﺎﻧﺪﯨﻤﯘ ﭘﯘﻟﻨﯩﯔ ﺋﯚزﯨﺪە ﺷﯘ ﭘﯘل ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﯩﭽﯩﻠﯩﻚ ﺋﺎﻟﺘﯘن ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﯩﻜﻪن، ﺑﯩﺮاق ﮬﺎزﯨﺮ ﺑﯘ ﭘﯘل ﭘﻪﻗﻪﺗلا ﻗﻪﻏﻪزﮔﻪ ﺋﺎﻳﻠﯩﻨﯩﭗ ﻗﺎﻟﺪى.
دۇﻧﻴﺎ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدﯨﺪﯨﻦ ﻗﺎرﯨﻐﺎﻧﺪا، ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ دوﻟﻠﯩﺮى ﮬﺎزﯨﺮﻗﻰ ﺋﺎﻟﺘﯘﻧﻨﯩﯔ ﺋﻮرﻧﯩﻨﻰ ﺑﺎﺳﻘﺎﭼﻘﺎ، ﺋﯩﻨﺴﺎﻧلار ﺗﺎرﯨﺨﯩﺪا ﺋﯩﻨﺘﺎﻳﯩﻦ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﺋﻮرۇﻧﺪا ﺗﯘرﯨﺪۇ. ﺑﻮﻟﯘﭘﻤﯘ 2 - دۇﻧﻴﺎ ﺋﯘرۇﺷﯩﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻨﻜﻰ دەﺳﻠﻪﭘﻜﻰ ﻣﻪزﮔﯩﻠﻠﻪردە ﺧﻪﻟﻘﺌﺎرا ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدﯨﺪا ﺑﯩﺮدﯨﻨلا ﻣﯘﮬﯩﻢ ﺋﻮرۇﻧﻐﺎ ﺋﯚﺗﯜپ، «ﻳﻪر ﺷﺎرى ﭘﯘﻟﻰ»ﻏﺎ ﺋﺎﻳلاﻧﺪى.
20 - ﺋﻪﺳﯩﺮﻧﯩﯔ 80 - ﻳﯩﻠلارﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﺪە ﻳﺎﭘﻮﻧﯩﻴﻪ ﻗﻪد ﻛﯚﺗﯜرۈپ ﭼﯩﻘﺘﻰ، 20 - ﺋﻪﺳﯩﺮﻧﯩﯔ ﺋﺎﺧﯩﺮى، 21 - ﺋﻪﺳﯩﺮﻧﯩﯔ ﺑﺎﺷﻠﯩﺮﯨﺪا ﻳﺎۋرۇﭘﺎ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ دوﻟﻠﯩﺮى ﺑﯩﻠﻪن «ﺋﯚزەﯕﮕﻪ ﺳﻮﻗﯘﺷﺘﯘرۇش» ﻗﺎ ﺑﺎﺷﻠﯩﺪى، ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﻳﻪﻧﻪ دۇﻧﻴﺎدﯨﻜﻰ ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ ﺋﻪڭ ﻛﯚپ، ﺗﻪرەﻗﻘﯩﻴﺎت ﮬﺎﻳﺎﺗﻰ ﻳﯘﺷﯘرۇن ﻛﯜﭼﻰ زور ﺑﻮﻟﻐﺎن ﺟﯘﯕﮕﻮ «دۇﻧﻴﺎﻧﯩﯔ زاۋۇﺗﻰ»ﻏﺎ ﺋﺎﻳلاﻧﺪى. ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدﯨﻨﯩﯔ ﺗﯧﺰ ﺳﯜرﺋﻪﺗﺘﻪ ﺗﻪرەﻗﻘﯩﻲ ﻗﯩﻠﯩﺸﯩﺪﯨﻦ ﺋﯩﺸﯩﻨﯩﻤﯩﺰﻛﻰ، ﻛﻪﻟﮕﯜﺳﯩﺪە ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎرادﯨﻜﻰ 3 - ﻛﯜﭼﻠﯜك دۆﻟﻪت ﺑﻮﻟﯘپ ﻗﺎﻟﯩﺪۇ.
ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدى ﭘﯜﺗﯜن دۇﻧﻴﺎ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدﯨﻐﺎ ﺗﻪﺳﯩﺮ ﻛﯚرﺳﯩﺘﯩﺪۇ. ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ دوﻟﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻳﯧﻘﯩﻨﻘﻰ ﻗﯩﻤﻤﻪت ﺗﻪۋرﯨﻨﯩﺸﯩﮕﻪ ﻗﺎراﭘلا دوﻟلارﻧﯩﯔ دۇﻧﻴﺎدﯨﻜﻰ ﮬﯚﻛﯜﻣﺮاﻧﻠﯩﻖ ﺋﻮرﻧﯩﻨﻰ ﺗﻪۋرەﻧﺪى، دﯦﮕﯩﻠﻰ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪۇ. ﺷﯘﯕﺎ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎرا ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟەﺗﻠﻪردﯨﻜﻰ ﭘﯘل ﻣﯘﺋﺎﻣﯩﻠﯩﻠﻪردە ﻳﻪﻧﯩلا دوﻟلارﻧﻰ ۋاﺳﺘﻪ ﻗﯩﻠﻐﺎن ﭘﯘل ﺋﺎﻟﻤﺎﺷﺘﯘرۇش داۋاﻣﻠﯩﺸﯩﯟاﺗﯩﺪۇ. دوﻟلارﻧﯩﯔ ﻣﺎﮬﯩﻴﯩﺘﻰ ﺋﺎﻟﻠﯩﻘﺎﭼﺎن دۆﻟﻪﺗﺘﯩﻦ ﮬﺎﻟﻘﯩﭗ دۇﻧﻴﺎ ﭘﯘﻟﯩﻐﺎ ﺋﺎﻳلاﻧﻐﺎن. ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﻳﺎﭘﻮﻧﯩﻴﻪ ﻳﯩﻨﻰ، ﻳﺎۋرۇ ۋە ﻳﺎﻛﻰ ﺧﻪﻟﻖ ﭘﯘﻟﻠﯩﺮى راﻳﻮن، ﻗﯩﺘﺌﻪ ﺧﺎراﻛﺘﯩﺮﻟﯩﻖ روﻟلارﻏﺎ ﺋﯩﮕﻪ، ﻟﯧﻜﯩﻦ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ دوﻟﻠﯩﺮى ﻳﻪر ﺷﺎرى ﺧﺎراﻛﺘﯩﺮﻟﯩﻖ روﻟﻐﺎ ﺋﯩﮕﻪ. ﺷﯘﯕﺎ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ دوﻟﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﯩﻨﻰ ﻳﻪر ﺷﺎرى ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدﯨﻲ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﻪﻳﺪۇ.

ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ دوﻟﻠﯩﺮى ﺋﺎﻳﺮﯨﯟاﺷلاش ﻧﯩﺴﺒﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﭼﯜﺷﯜش ﺳﻪۋەﺑﻰ

ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﭽﻰ ﺋﺎﺑﺪۇۋەﻟﻰ ﻣﻪﺧﭙﯘﻟلا ﻳﯧﻘﯩﻨﻘﻰ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ ﺑﯧﺮﯨﻘﻰ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ دوﻟﻠﯩﺮى ﺋﺎﻳﺮﯨﯟاﺷلاش ﻧﯩﺴﺒﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﭼﯜﺷﯩﺸﻰ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪە ﺗﻮﺧﺘﯩﻠﯩﭗ ﻣﯘﻧﺪاق دﯦﺪى:
-- دوﻟلار ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻳﯧﻘﯩﻨﻘﻰ ﺗﻪۋرﯨﻨﯩﺸﻰ ﺗﯚۋەﻧﺪﯨﻜﻰ ﺑﯩﺮ ﻗﺎﻧﭽﻪ ﺋﺎﻣﯩﻠلار ﺑﯩﻠﻪن ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟەﺗﻠﯩﻚ، ﻳﻪﻧﻰ:
ﺑﯩﺮﯨﻨﭽﯩﺪﯨﻦ، ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدى ﺗﻪرەﻗﻘﯩﻴﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ﭼﯜﺷﯩﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪن ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟەﺗﻠﯩﻚ. ﭼﯜﻧﻜﻰ ﻳﯧﻘﯩﻨﺪﯨﻦ ﺑﯧﺮى ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدﯨﺪا ﭼﯜﺷﯜش ﻛﯚرۈﻟﺪى، ﮔﻪرﭼﻪ ﻳﯧﻘﯩﻨﻘﻰ ﻳﯩﻠلاردﯨﻦ ﺑﯘﻳﺎن ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﮬﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدﻧﻰ ﺋﻪﺳﻠﯩﮕﻪ ﻛﻪﻟﺘﯜرۈش ۋە ﺟﺎﻧلاﻧﺪۇرۇش ﺟﻪﮬﻪﺗﻠﻪردە ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﯩﻢ ﺗﻪدﺑﯩﺮﻟﻪرﻧﻰ ﻗﻮﻟلاﻧﻐﺎن ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ ﻣﯚﻟﭽﻪرﻟﯩﮕﯩﻨﯩﺪﯨﻜﯩﺪەك ﺋﯜﻧﯜﻣﮕﻪ ﺋﯧﺮﯨﺸﻪﻟﻤﯩﺪى.
ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﯩﺪﯨﻦ، ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﮬﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ﻣﺎﻟﯩﻴﯩﺴﻰ ۋە ﺳﻮدا ﻗﯩﺰﯨﻞ رەﻗﯩﻤﯩﻨﯩﯔ ﺋﯧﺸﯩﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪن ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟەﺗﻠﯩﻚ. ﭼﯜﻧﻜﻰ ﻳﯧﻘﯩﻨﻘﻰ ﺑﻪش ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﺳﯩﺘﺎﺗﯩﺴﺘﯩﻜﯩلارﻏﺎ ﻗﺎراﻳﺪﯨﻐﺎن ﺑﻮﻟﺴﺎق، ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ دۆﻟﻪت ﻣﺎﻟﯩﻴﯩﺴﻰ ﻗﯩﺰﯨﻞ رەﻗﻪﻣﺪﯨﻦ ﺋﯩﺰﭼﯩﻞ ﻗﯘﺗﯘلاﻟﻤﯩﻐﺎن، ﻣﻪﺳﯩﻠﻪن، 2001 - ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯚﻛﺘﻪﺑﯩﺮدﯨﻦ، 2002 - ﻳﯩﻠﻰ ﻣﺎﻳﻐﯩﭽﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎن ﺳﻪﻛﻜﯩﺰ ﺋﺎﻳﺪﯨﻜﻰ ﻗﯩﺰﯨﻞ رەﻗﻪم 147 ﻣﯩﻠﻴﺎرت 100 ﻣﯩﻠﻴﻮن دوﻟلارﻏﺎ ﻳﻪﺗﻜﻪن، 2007 - يىلى ﻣﺎي ﺋﯧﻴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯩﺮ ﺋﺎﻳﻠﯩﻖ ﻗﯩﺰﯨﻞ رەﻗﻪم 80 ﻣﯩﻠﻴﺎرت 600 ﻣﯩﻠﻴﻮن دوﻟلارﻏﺎ ﻳﯧﺘﯩﭗ، ﺋﺎﻟﺪﯨﻨﻘﻰ ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯘ ﻣﻪزﮔﯩﻠﺪﯨﻜﻰ 27 ﻣﯩﻠﻴﺎرت 900 ﻣﯩﻠﻴﻮن دوﻟلارﻧﻰ ﻗﺎﺗﻠﯩﯟەﺗﻜﻪن. ﺋﺎﭘﺮﯦﻠﺪﯨﻜﻰ ﻗﯩﺰﯨﻞ رەﻗﻪم 35 ﻣﯩﻠﻴﺎرت 900 ﻣﯩﻠﻴﻮﻧﻐﺎ ﻳﯧﺘﯩﭗ، ﺋﺎﻟﺪﯨﻨﻘﻰ ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ %10.7 ﺋﺎﺷﻘﺎن.
ﺋﯜﭼﯩﻨﭽﯩﺪﯨﻦ، دۇﻧﻴﺎ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدى ﺋﻮﺑﻮروﺗﯩﺪﯨﻜﻰ دوﻟلار ﻣﯩﻘﺪارﯨﻨﯩﯔ ﻛﯚﭘﻪﻳﮕﻪﻧﻠﯩﻜﻰ، ﺋﻮﺑﻮروت ﺳﯜرﺋﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺗﯧﺰﻟﻪﺷﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻤﯘ ﺑﯘ ﺧﯩﻞ ﮬﺎدﯨﺴﯩﻨﻰ ﻛﻪﻟﺘﯜرۈپ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﺪۇ.
ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﻳﻪﻧﻪ، دوﻟلار ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﭼﯜﺷﯩﺸﯩﺪە ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﺎلاﻗﯩﺪار ﭘﯘل ﻣﯘﺋﺎﻣﯩﻠﻪ ﺋﺎﭘﭙﺎراﺗﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﯩﻢ ﺳﯩﻴﺎﺳﻪت ﭼﺎرە - ﺗﻪدﺑﯩﺮﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺗﻪﺳﯩﺮى ﺑﻮﻟﯘﺷﻰ ﻣﯘﻣﻜﯩﻦ. ﺷﯘﻧﺪاﻗلا ﻳﻪﻧﻪ، ﺑﯘ ﺧﯩﻞ ﮬﺎدﯨﺴﯩﻨﻰ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺋﺎلاﻗﯩﺪار ﺋﺎﭘﭙﺎراﺗﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎرا ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدﺗﯩﻜﻰ ﺋﻮﻳﯘﻧﻰ ﺑﻮﻟﯘﺷﯩﻨﯩﻤﯘ ﭼﻪﺗﻜﻪ ﻗﺎﻗﻘﯩﻠﻰ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪۇ.

ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ دوﻟﻠﯩﺮى ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﻰ ﭼﯜﺷﯩﺸﯩﻨﯩﯔ دۇﻧﻴﺎ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدﯨﻐﺎ ﺑﻮﻟﻐﺎن ﺗﻪﺳﯩﺮى

ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﭽﻰ ﺋﺎﺑﺪۇۋەﻟﻰ ﻣﻪﺧﭙﯘﻟلا دوﻟلار ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﻪۋرﯨﻨﯩﺸﻨﯩﯔ دۇﻧﻴﺎ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدﯨﻐﺎ، ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدﯨﻐﺎ ﺑﻮﻟﻐﺎن ﺗﻪﺳﯩﺮﻟﯩﺮى ﮬﻪﻗﻘﯩﺪە ﺗﻮﺧﺘﯩﻠﯩﭗ ﻣﯘﻧﺪاق دﯦﺪى:
-- ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ دوﻟﻠﯩﺮى ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﭼﯜﺷﯩﺸﻰ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدى ۋە دۇﻧﻴﺎ ﺳﻮدا ﺋﯩﺸﻠﻪﭘﭽﯩﻘﯩﺮﯨﻐﺎ ﻧﯩﺴﺒﻪﺗﻪن ﻛﯚپ ﺗﻪرەﭘﻠﯩﻤﯩﻠﯩﻚ ﭘﺎﻳﺪﯨﻠﯩﻖ، ﭘﺎﻳﺪﯨﺴﯩﺰ ﺗﻪﺳﯩﺮﻟﻪرﻧﻰ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻛﯧﻠﯩﺪۇ، ﻳﻪﻧﻰ:
ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ دۆﻟﻪت ﺋﯩﭽﻰ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدﯨﻐﺎ ﻧﯩﺴﺒﻪﺗﻪن ﺑﯘ ﺧﯩﻞ ﮬﺎدﯨﺴﻪ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﻣﺎﻟﻠﯩﺮى ﺋﯧﻜﺴﭙﻮرت ﺑﺎﮬﺎﺳﯩﻨﻰ ﺗﯚۋەﻧﻠﯩﺘﯩﭗ، ﺧﻪﻟﻘﺌﺎرا ﺑﺎزاردا ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ زور رﯨﻘﺎﺑﻪت ﻛﯜﭼﻰ ﮬﺎﺳﯩﻞ ﻗﯩﻠﯩﭗ، ﺋﯩﺸﻠﻪﭘﭽﯩﻘﯩﺮﯨﺸﻨﻰ ﺋﺎﺷﯘرۇش ۋە ﻛﯧﯖﻪﻳﺘﯩﺸﻜﻪ ﭘﺎﻳﺪﯨﻠﯩﻖ. ﺑﯩﺮاق ﺑﯘ ﺧﯩﻞ ﺋﻪﮬﯟاﻟﺪا ﺋﯩﻤﭙﻮرت ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎن ﻣﺎﻟلار ﺑﺎﮬﺎﺳﯩﺪا ﺋﯚرﻟﻪش ﻛﯚرۈﻟﯜپ، دۆﻟﻪت ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﺎل ﺑﺎﮬﺎﺳﯩﻨﯩﯔ ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻠﯩﺸﯩﻨﻰ ﻛﻪﻟﺘﯜرۈپ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﺪۇ. ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ، دۆﻟﻪت ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﺑﻠﻪغ ﺳﯧﻠﯩﺶ ﺑﺎزارﻟﯩﺮﯨﻐﺎ ﻧﯩﺴﺒﻪﺗﻪﻧﻤﯘ ﭘﺎﻳﺪﯨﺴﯩﺰ ﺋﺎﻣﯩﻠلارﻧﻰ ﭘﻪﻳﺪا ﻗﯩﻠﯩﭗ، ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدﯨﻲ ﺗﻪرەﻗﻘﯩﻴﺎﺗﯩﻨﯩﻤﯘ ﻣﻪﻟﯘم زﯨﻴﺎﻧﻐﺎ ﺋﯘﭼﺮﯨﺘﯩﺪۇ.
ﺧﻪﻟﻘﺌﺎرا ﺳﻮدﯨﻐﺎ ﻧﯩﺴﺒﻪﺗﻪن، ﺑﯘ ﺧﯩﻞ ﮬﺎدﯨﺴﻪ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺋﯧﻜﺴﭙﻮرت ﻣﺎل ﻣﯩﻘﺪارﯨﻨﯩﯔ ﺋﯧﺸﯩﺸﻰ ۋە ﺑﺎﮬﺎﺳﯩﻨﯩﯔ ﺗﯚۋەﻧﻠﯩﺸﯩﻨﻰ ﻛﻪﻟﺘﯜرۈپ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﭗ، ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺗﺎۋارﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﭼﻮڭ ﺑﺎزارﻏﺎ ﺋﯩﮕﻪ ﻗﯩﻠﯩﺪۇ، ﺑﺎﺷﻘﺎ دۆﻟﻪت ﺗﺎۋارﻟﯩﺮﯨﻐﺎ ﻧﯩﺴﺒﻪﺗﻪن ﺑﯧﺴﯩﻢ ﭘﻪﻳﺪا ﻗﯩﻠﯩﺪۇ. ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺑﺎزﯨﺮﯨﻐﺎ ﻧﯩﺴﺒﻪﺗﻪن، ﭼﻪﺗﺌﻪل ﻣﺎﻟﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﺎﮬﺎﺳﯩﺪا ﺋﯚرﻟﻪش ﻛﯚرۈﻟﯩﺪۇ. ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﻳﻪﻧﻪ، ﺑﯘ ﺋﻪﮬﯟال ﺧﻪﻟﻘﺌﺎرا ﺗﺎﺷﻘﻰ ﺳﻮدا ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدﯨﺪا ﺋﯩﻤﭙﻮرت - ﺋﯧﻜﺴﭙﻮرت ﺟﻪﮬﻪﺗﺘﯩﻜﻰ ﻗﯩﺰﻏﯩﻨﻠﯩﻘﻘﺎ ﺗﻪﺳﯩﺮ ﻛﯚرﺳﯩﺘﯩﭗ، ﭘﯘﻟﻰ ﺋﺎﺟﯩﺰﻟﯩﻐﺎن دۆﻟﻪﺗﻜﻪ ﺗﺎۋار ﺋﯧﻜﺴﭙﻮرت ﻗﯩﻠﯩﺸﺘﺎ ﭘﺎﻳﺪﯨﺴﯩﺰ ﺋﻪﮬﯟال ﻛﯧﻠﯩﭗ ﭼﯩﻘﯩﺪۇ.
ﺋﯧﻠﯩﻤﯩﺰﮔﻪ ﻧﯩﺴﺒﻪﺗﻪن ﺋﯧﻴﺘﻘﺎﻧﺪا، ﺟﯘﯕﮕﻮﻧﯩﯔ ﺗﺎﺷﻘﻰ ﭘﯧﺮﯦﯟوﺗﻰ دۇﻧﻴﺎ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺑﯩﺮﯨﻨﭽﻰ ﺋﻮرۇﻧﺪا ﺗﯘرﯨﺪۇ. ﺗﺎﺷﻘﻰ ﭘﯧﺮﯦﯟوﺗﺘﺎ ﺗﻪﺑﺌﯩﻴﻜﻰ دوﻟلار ﺋﺎﺳﺎﺳﯩﻲ ﺋﻮرۇﻧﺪا ﺗﯘرﯨﺪۇ، دوﻟلار ﺋﺎﺟﯩﺰﻟﯩﺴﺎ ﺟﻮﯕﮕﻮﻧﯩﯔ ﺗﺎﺷﻘﻰ ﭘﯧﺮﯦﯟوﺗﯩﺪﯨﻤﯘ ﭘﺎﻳﺪﯨﺴﯩﺰ ﺗﻪﺳﯩﺮﻟﻪر ﻛﯧﻠﯩﭗ ﭼﯩﻘﯩﺪۇ.
ﺧﻪۋەرﻟﻪرﮔﻪ ﺋﺎﺳﺎﺳلاﻧﻐﺎﻧﺪا، ﻳﯧﻘﯩﻨﻘﻰ ﻣﻪزﮔﯩﻠﻠﯩﻚ دوﻟلار ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﯩﺪە ﭼﯜﺷﯜش ﻛﯚرۈﻟﯩﺸﯩﮕﻪ ﻧﯩﺴﺒﻪﺗﻪن ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﮬﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ۋە ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﭘﯘل - ﻣﯘﺋﺎﻣﯩﻠﻪ ﺋﺎﭘﭙﺎراﺗﻠﯩﺮى ﮬﯧﭽﻘﺎﻧﺪاق ﺋﯩﭙﺎدە ﺑﯩﻠﺪۈرﻣﯩﮕﻪن، ﺑﯩﺮاق ﻳﺎﭘﻮﻧﯩﻴﻪ، ﻳﺎۋروﭘﺎدﯨﻜﻰ ﻳﺎۋروﻧﻰ ﺋﺎﺳﺎس ﻗﯩﻠﻐﺎن دۆﻟﻪﺗﻠﻪردە ﺋﻮﺧﺸﯩﻤﯩﻐﺎن ﺋﯩﻨﻜﺎﺳلار ۋە ﺗﻪدﺑﯩﺮﻟﻪر ﻳﯜرﮔﯜزۈﻟﮕﻪن. ﺋﻪﻟﯟەﺗﺘﻪ، ﺗﺎرﯨﺨﺘﺎ ﻣﻪﯕﮕﯜﻟﯜك ﮬﯚﻛﯜﻣﺮان ﺑﻮﻟﻤﯩﻐﺎن، ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ دوﻟﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻛﻪﻟﮕﯜﺳﯩﺪﯨﻜﻰ ﮬﯚﻛﯜﻣﺮاﻧﻠﯩﻖ ﻣﯘﺳﺎﭘﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﺎﻟﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮ ﻧﯧﻤﻪ دﯦﮕﯩﻠﻰ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪۇ، ﺑﯩﺮاق ﺷﯘﻧﯩﯖﻐﺎ ﺋﯩﺸﯩﻨﯩﺸﻜﻪ ﺑﻮﻟﯩﺪۇﻛﻰ، ﻛﻪﻟﮕﯜﺳﻰ 20 - 30 ﻳﯩﻞ ﺋﺎرﯨﻠﯩﻘﯩﺪا ﺑﯘ ﺧﯩﻞ ﮬﯚﻛﯜﻣﺮاﻧﻠﯩﻖ ﺋﻪﻧﺪﯨﺰﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﺑﯘزۇﻟﯘپ ﻛﯧﺘﯩﺶ ﺋﯩﻤﻜﺎﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﻛﯜﭼﻠﯜك ﺋﻪﻣﻪس.

(ئاپتور «شىنجاڭ قانۇنچىلىق گېزىتى»نىڭ ﻣﯘﺧﺒﯩﺮى)

ئىقتىسادى كىرىزىس ھەققىدە سۆھبەت 9

رىياسەتچى : ئۇنداق بولسا ئادىلكا، سىزمۇ بۇ ھەقتە چۈشەنچىڭىزنى ئوتتۇرىغا قۇيۇپ ئۈتەمسىز؟
ئادىل مۇئەللىم : ئىقتىسادىي كىرزىستە ئۇنىڭ ئىقتىسادقا نۇرغۇنلىغان پاسسىپ تەسىرلىرى بار. نۇرغۇن كىشىلەر بىنادىن سەكرىۋېلىشقا مەجبۇر بولدى، نۇرغۇنلىغان ئادەملەر تۇرمۇشتا قىيىنچىلىققا ئۇچرىدى، ئەمدى بۇنىڭ بەزى ئاكتىپ تەسىرلىرىمۇ بولىدۇ. پۇل-مۇئامىلە كىرزىسىنىڭ نەتىجىسىدە ئىقتىسادتا قۇرۇلما جەھەتتىكى ياخشىلىنىش بارلىققا كىلىدۇ. مىنىڭ دىمەكچى بولغىنىم ئىقتىسادى كىرزىسقا ئۆزىمىزنىڭ چىقىش نوقتىسىدىن قارىغاندا، مۇنداق بىر قىسىم نەرسىلەرگە دىققەت قىلىشقا توغرا كىلىدۇ. مەن ھازىر ئېيىتقاندەك ئىقتىسادى كىرزىسنىڭ قۇرۇلمىسىدا ئۆزگىرىش بولۇشى مۇمكىن. شۇنىڭ ئۈچۈن ئىقتىسادى كىرزىستىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن بىز ئالدى بىلەن بىكىم قۇرۇلمىمىزنى تەڭشىشىمىزگە توغرا كىلىدۇ. چۈنكى، ئىقتىسادى قۇرۇلما ئۆزگەردى دىگەن گەپ – كەسىپ قۇرۇلمىسى ئۆزگەردى، كارخانىلارنىڭ ئادەملەرگە قۇيۇلىدىغان تەلىپى ئۆزگەردى دىگەن گەپ. شۇنداق بولغۈانلىقى ئۈچۈن كەلگۈسى تەرەققىيات ئەھۋالىغا ئاساسەن، ئادەم كۈچى بايلىقىغا كۆپرەك مەبلەغ سېلىپ، ئۆزىمىزنىڭ ئۇنۋېرسال رىقابەت كۈچىمىزنى ئاشۇردىغان تۈرلەرگە، مەسلەن: تىل ئۈگۈنۈش، كومپىيۇتېر ئۈگۈنۈش، باشقا ھەرخىل تۈرلەردىكى تېخنىكا جەھەتتىكى تەربىيەلەش تۈرلىرىگە كۆپرەك مەبلەغ سېلىش ئارقىلىق ئۈزىمىزنىڭ كەلگۈسىدىكى ئىقتىسادى كىرزىس ئۈتۈپ كەتكەندىن كىيىنكى پەيدا بولۇدىغان يېڭى ئىقتىسادقا تىز سۈرئەتتە ماسلىشالايدىغان ئىقتىدارنى ھازىرلىشىمىز كىرەك. بۇ نوقتا ناھايىتى مۇھىم. ئىككىنجى جەھەتتىن ئېلىپ ئېيىتقاندا، ئىقتىسادى كىرزىسنىڭ يەنە بىر ئالاھىدىلىكى نىمە دىگەن ۋاقىتتا، چوڭ شىركەتلەرنىڭ ئۆز-ئارا قۇشۇۋالىدىغان ياخشى پۇرسەت. مۇنداقچە ئېيىتقاندا، ئىقتىسادى كىرزىس يۈز بەرگەندە گەرچە پۇلى بارلار ئىقتىسادى كىرزىسقا بەكرەك ئۇچرىغۇچى بولسىمۇ يەنىلا ئۇلار ئەڭ زور نەپكىمۇ ئىرىشەلەيدۇ. مەسلەن: مۇشۇ ۋاقىتتا قۇشۇۋالىدىغان بەزى شىركەتلەر بىلەن ئۆز-ئارا قۇشۇلىدىغان، ئۆز-ئارا بىرلىشىپ كىتىدىغان پۇرسەتلەرنى كىڭەيتىدۇ. شۇنداق بولغانلىقى ئۈچۈن ئۇيغۇر كارخانچىلىرىغا دەيدىغان سۈزۈم نىمە دىسە، مۇشۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، كارخانىلار ئۆز-ئارا ھەمكارلىقنى كۈچەيتىپ كارخانا گوروھلىرىنى پەيدا قىلىش ئارقىلىق ئۆز-ئارا ئىچكى رىقابەتنى ئاشۇرۇش ئارقىلىق ئىقتىسادى كىرزىسقا ئورتاق تاقابىل تۇرالايدىغان بىر مۇھىتنى پەيدا قىلىلىسا دىگەن ئارزۇدا. ئەمدى پۇلى بارلارغا نىسبەتەن ئېيىتقاندا، بايام ئېيىتقاندەك قايسى تۈرلەرگە مەبلەغ سېلىش دىگەندەك، ھەركىم ئۆز ئىھتىياجىغا ئاساسەن مەبلەغ سېلىش كىرەك. مەسلەن: بىرىنجىدىن، ئۈزىنىڭ خەۋىپ-خەتەرگە تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارى يەنى پۇلنى ئۇتتۇرۋەتكەندە ياكى يۇقۇتۇپ قويسا، ھەرقانداق مەبلەغ سېلىش تۈرىدە چۇقۇم خېيىم-خەتەر بار، چۇقۇم زىيان تارتىش ئىھتىمالى بار. ئەگەر زىيان كۆرۈلسە مەن ئۇنىڭغا قانچىلىك تاقابىل تۇرىمەن، دىمەك مۇشۇ زىيانغا تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارىغا ئاساسەن ھەم ئۆزىنىڭ ئۇمۇمى كىرىمىغا ئاساسەن مۇۋاپىق تۈرلەرنى تاللاپ قىلسا بولىدۇ. ئۇمۇمەن قىلىپ ئېيىتقاندا، مۇشۇ خىل ئىقتىسادى كىرزىسنىڭ نەتىجىسىدە، پايچىك دەيمىز، ئۆي-مۈلۈك دەيمىز ئۇلار نىسبەتەن تۈۋەن ھالەتكە چۈشتى. گەرچە بىز يەنە بىرخىل ئىقتىسادى كىرزىسنىڭ تەسىرىگە ئۇچراپ كەتسەكمۇ، ئۇنىڭ بىزگە نىسبەتەن ئېيىتقاندا يەنە بىرخىل پۇرسەت بىلەنمۇ تەمىن ئىتىدۇ. مۇنداقچە قىلىپ ئېيىتقاندا، بىزنى نۇرغۇنلىغان مەبلەغ سېلىش پۇرسىتى بىلەن تەمىنلەيدۇ.

ئىقتىسادى كىرىزىس ھەققىدە سۆھبەت 8

رىياسەتچى : ئابدۇۋەلى ئاكا، سىزدىن سۇراپ باقسام، نۆۋەتتىكى ئىقتىسادى كىرزىس مەزگىلىدە ئۆز قۇلىدىكى مەبلەغنى قانداق ئورۇنلاشتۇرىشى ۋە باشقۇرىشى كىرەك؟ مۇشۇ ھەقتە بىر چۈشەنچە بىرىپ ئۆتەمسىز؟
ئابدۇۋەلى مۇئەللىم : بولىدۇ. بىزدە مۇنداق گەپ بار، "پۇلنىڭ بىر ئۇچى يۈرەكتە، بىر ئۇچى بىلەكتە" ھەممە ئادەم پۇل دىگەننى جاپالىق ئەمگەك قىلىش ئارقىلىق، كاللا ئىشلىتىش ئارقىلىق، كىچە-كۈندۈز شۇنىڭ كويىدا بولۇپ تاپىدۇ. ئەمدى بىز بۇ يەردە تورداشلارغا ھەرگىز پۇلۇڭنى ئۇنىڭغا سال، بۇنىڭغا سال دىمەيمىز. ئۈزىمىزنىڭ چۈشەنچىسىنى سۆزلەپ باقىمىز. بىزنىڭ دىمەكچى بولغىنىمىزنىڭ بىرسى ھەرگىزمۇ قەرىز ئېلىپ پايچىك سېتىۋېلىشقا بولمايدۇ. پايچىك بازىرى بىرخىل تەۋەككۈلچىلىك بازىرى. باھاسى ئۆسۈپ كەتسە باي بولۇپ كىتىشىڭىز مۇمكىن، بۇ سىزنىڭ تەلىيىڭىز. چۈشۈپ كەتسىچۇ؟ بۇنى قانداق قايتۇرسىز؟ مەسلەن: بۇ قېتىم ئىقتىسادى كىرزىس يۈز بەرگەندە ئامېرىكىدىكى، رۇسىيەدىكى، ياۋرۇپادىكى نۇرغۇنلىغان بايلارنىڭ نەچچە مىلياردتىن پۇلى بىر ئاخشامدىلا يۇقۇلۇپ كەتتى، كۈپۈككە ئايلاندى. ئەمدى ھېچنىمىسى يوق. نۇرغۇنلىرى ئۆزلىرىنى ئۆلتۈرۋالدى، بىنادىن سەكرىۋالدى. بۇ نىمە دىگەندە نۇرغۇنلىرى ئۆزىنىڭ مەبلىغىنى پايچىك بازىرىغا ناھايىتى چوڭ مەبلەغ سېلىۋەتكەن. بۇرۇن شۇلار كۆپ پايدا ئالغان. ئۇلارنى گىزىت-ژۇرناللاردا پايچىك ئىلاھى دەپ ماختاپ كۆككە كۈتۈرۋاتقان. دىمەك بۇ يەردە تەكىتلەيدىغىنىمىز، ھەرقانداق ئادەم جاپالىق تاپقان پۇلىنى بىرسى، ئۆزىنىڭ تۇرمۇشىنى ئۇرۇنلاشتۇرۇش، بالىلىرىنى ئۇقۇتۇشقا، خاتىرجەم ياشاشقا، داۋالىنىشقا ئىشلىتىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا ئېشىپ قالغان بىرقىسىم پۇل بولسا، ئەڭ بىخەتەر بانكا. لىكىن بانكىنىڭ ئۈسۈمى بەك تۈۋەن. ئەمما بانكا بەك بىخەتەر. بانكىنىڭ ئۈسۈمى تۈۋەن بولغانلىقى بىلەن پۇل قاچان لازىم بولسا شۇ چاغدىلا ئالالايسىز. شۇڭا بىز نەزەرىيە جەھەتتىن ئېيىتقاندا، پۇلنىڭ ئۈچتىن بىر قىسىم پۇلنى بانكىدا قۇيۇپ قۇيۇش دەپ قارايمىز. يەنە پۇل بولسا ئۈچتىن بىر قىسىمىنى مۇقىم مۈلۈك، مەسلەن: ئۆي سېتىۋېلىش، دۇكان سېتىۋېلىش، ئالتۇن سېتىۋېلىش، يەر سېتۋېلىش دىگەندەك جايلارغا ئىشلىتىلىدۇ. ئاندن قالغان ئۈچتىن بىر قىسىمىنى ھەرخىل پايچىكلەرگە مەبلەغ سېلىشكە ئىشلىتىشكە بولىدۇ. لىكىن تەكىتلەيدىغىنىمىز بايا ئېيىتقاندەك نۇرغۇن قەرىز ئېلىپ پايچىك سېتىۋېلىشقا، نۇرغۇن قەرىز ئېىلپ فوند سېتىۋېلىشقا بولمايدۇ. يەنە تەكىتلەپ قۇيىدىغىنىمىز زايۇم. بۇنىڭمۇ ۋاقتى 1يىللىق، 2يىللىق، ئۇزۇن يىللىق دەپ بولىدۇ. لىكىن ئۇنىڭ ئۈسۈمى يۇقۇرىراق بولىدۇ. شۇڭا ھازىر جۇڭگۇدا ئوتتۇرا قاتلامدىكى، زىيالىيلار، بايلارنىڭ كۆپ قىسىمى زايۇم سېتىۋالىدۇ. زايۇمنىڭ ئۈسۈمى بانكىدىن يۇقۇرى. بانكىنىڭ ئۈسۈمى تۈۋەن بولغىنى بىلەن قاچان لازىم بولسا ئالالايسىز. لىكىن زايۇمنىڭ ۋاقتى ئۇزۇنراق، نەچچە يىل بولۇشى مۇمكىن. شۇڭا بىرقىسىمىنى بانكىدا قۇيۇش، زايۇم سېتىۋېلىش. يەنە بىر قىسىمىنى بازارلارغا، پايچىكلارغا ئۇرۇنلاشتۇرساق ئىلمى بولىدۇ. بۇ يەردە نىمە دىسە، بىر ئائىلىدە بالىلار بولىدۇ، ئەر بولسا ئايال بولىدۇ، ئايال بولسا ئەر بولىدۇ. قارشى تەرەپنىڭمۇ ياشاش يۇلىنى ئويلاپ قۇيۇشى كىرەك. شۇڭا پۈتۈنلەي بايلىقىڭىزننى يۇقۇتۇپ، خانە-ۋايران بولۇپ كەتسىڭىز ئايالىڭىزنىڭ تۇرمۇشىغا، بالىلارنىڭ ئۈگۈنىشىگە، خاتىرجەملىكىگە تەسىر يىتىدۇ. دىمەك ھەر-بىر جاپالىق ئەمگىكى بىلەن پۇل تاپقان ئادەم بىرسى ئۆزىنىڭ پۇلى ئۈستىدە ئويلانغاندا ناھايىتى كۆپ كىتاپ ئۇقۇش كىرەك، كۈندىلىك گىزىتلەرنى ئۇقۇشى كىرەك.
بۇلۇپمۇ پاي سېتىۋالغاندا ئۈزىر سېتىۋالغان پايچىكتىكى شىركەتلەرنىڭ قانداق خاراكتېردىكى شىركەت، نىمە ئىشلەپ چىقىرىدۇ، قانچىلىك مەبلىغى بار بۇنىڭغا دىققەت قىلىش كىرەك. بولسا كۆپلەپ تورغا چىقىش ئارقىلىق توردىكى ئۇچۇرلارنى كۈرۈش كىرەك. گىزىتلەرنى كۈرۈش كىرەك، بىزنىڭ ئۇيغۇرتىلىمىزدىكى بەزى ئۇچۇرلار تازا كۆپ دىگىلى بولمايدۇ. شۇڭا يەنىمۇ كۆپلەپ خەنزۇچە ئۇچۇرلارنى كۆپلەپ كۈرۈش كىرەك. خەنزۇ يولداشلار بىلەن، پۇل-مۇئامىلە ساھەسىدىكى خەنزۇ مۇتەخخەسسىلەر ياكى مەبلەغ سېلىش ساھەسىدىكى مەسلىھەتچىلەر بىلەن مەبلەغ سۇراش كىرەك. مۇشۇ ئارقىلىق ئۆزىنىڭ بىلگىنى، ئۇقۇغىنى كۆپ بولغاندا، ئۈزى سالغان تۈرگە ئىشەنچىسى بولغاندا مەبلەغ سېلىش كىرەك دەپ ئويلايمەن.

ئىقتىسادى كىرىزىس ھەققىدە سۆھبەت 7

رىياسەتچى : ئۇنداقتا ئادىل ئاكا، سىزدىن مۇشۇ پۇل-مۇئامىلە توغرىسىدا بىرقانچە مەسلىلەرنى سۇراپ ئۆتكەن بولسام، نىفىتنىڭ باھاسىدا بىر يىل ئىچىدە 100دوللاردىن ئارتۇق باھا پەرقىنىڭ بۇلۇشنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى نىمە؟
ئادىل مۇئەللىم : ئەمدى بۇخىل سەۋەبلەرنى ھەرخىل چۈشەندۈرۈشكە بولىدۇ. چوڭ جەھەتتىن ئېلىپ ئېيىتقاندا، يېقىندىن بېرى ئامرىكىدىكى ئىقتىسادىي كىرزىسىت ھەممەيلەنگە تەسىر كۆرسەتتى. مۇنداقچە ئېيىتقاندا يەرشارى 50 يىلدىن بۇيانقى ئىقتىسادنىڭ چىكىنىش ھالىتىنى باشتىن كەچۈردى. ئىلگىرىكى ئىقتىسادلار مۇسبەت ھالەتتە ئاشقان. يەنى 2008 يىلى دۇنيا ئىقتىسادى بىردىن-بىر مەنپى ئاشقان كۈن. دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ كىشىلەر كىرىم سەۋىيەسىنىڭ ئاستىلاپ كىتىشى،نىفىتقا بولغان ئىقتىساد چىكىندى دىگەن گەپ. بۇنىڭ ئىقتىسدى چىكىنگەندىن كىيىن نىفىتقا بولغان ئىھتىياج نىسپى ئازىيىدۇ. ئىھتىياج ئازايسى نىفىتنىڭ باھاسىمۇ چۈشۈشى مۇمكىن. بۇ دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ چىكىنىشى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. نىفىتنىڭ باھاسىنىڭ ئۈسۈشىگە يەنە بىر جەھەتتىن ئېلىپ ئېيىتقاندا، ئەينى ۋاقىتتا 90 نەچچىنجى يىللاردىكى 8 دوللاردىن 2008 يىلى 5- ئايدىكى 147 دوللارغا ئۆرلىگەن مۇشۇ قىسقا بىرنەچچە يىل ئىچىدە. بۇنداق ئۆرلەپ كىتىش يەنە بىر جەھەتتىن ۋولسېرت كۇچىسىدىكى بىرنەچچە مەبلەغ سالغۇچى شىركەتلەرنىڭ ھايانكەش سودىسى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. ئىقتىسادىي كىرزىست يۈز بەرگەندىن كىيىن بۇ ھايانكەش چوڭ تىپتىكى مەبلەغ سالغۇچى شىركەتلەر ئالدى بىلەن ۋەيران بولدى. شۇنداق بولغاچقا بۇ خىل قولدىن-قولغا ئېلىپ ساتىدىغان ھايانكەش سودا ئازىيىپ كەتكەنلىكى ئۈچۈن، نىفىتنىڭ باھاسى ئەسلىدىكى قىممەتكە قايتىپ كەلدى. ئەمدى بىزنىڭ ئىقتىسادشۇناسلىرىمىز ئۇمۇميۈزلۈك قاراۋاتىدۇ، نىفىتنىڭ 30 دوللاردىن 40 دوللارغىچە بولغان ئارلىق نىفىتنىڭ ئەسلى ھالىتىنى ئەكىس ئەتتۈرىشى مۇمكىن. ئالدىنقى يىللىرىدىكى 140 دوللارلىق ھالەت ئەمەلىيەتتە مۇشۇ ھايانكەش سودىدىن بولغان، ھەرگىزمۇ ئەسلىدىكى نىفىتكە بولغان ئىھتىياجدىن ئەمەس دەپ قاراۋاتىدۇ. شۇنداق بولغانلىقى ئۈچۈن ھازىرقى كۈپۈكسىمان ئىقتىسادنىڭ ۋەيران بولۇش نەتىجىسىدە، نىفىت سودىسىدىكى كۈپۈكسىمان ھالەت ئۆزلىكىدىن يوقۇلۇپ كەتتى. شۇڭا بۇ قىممەتنىڭ ئەسلىگە قايتىشى دەپ ئاتىلىدۇ.
ئابدۇۋەلى مۇئەللىم : مىنىڭ بۇنىڭغا بولغان كۆز قارىشىم، نىفىت باھاسىدا ئاساسلىقى ئامرىكىدىكى چوڭ مەبلەغ سېلىش شىركەتلىرى قەرەللىك مال سودىسىدا نەچچە ئاي نەچچە يىل بۇرۇن سېتىۋالىدۇ. تېخى ئىشلەپ چىقىرىلمىغان خام نىفىتنى نەچچە ئاي نەچچە يىل بۇرۇن سېتىۋالغاچقا، مۇشۇ ھايانكەش سودىگەرلەرمۇ باھاسىنى بەلگىلىۋالىدۇ. ئەسلى بازار قانۇنىيىتى بۇيىچە ئېيىتقاندا ھەرقانداق تاۋارنىڭ باھاسى 05:57 بۇيىچە بەلگىلىنىدۇ. ئۇنى قانچە كۆپ سېتىۋالسا باھاسى ئۈسىدۇ، قانچە كۆپ سېتىۋالمىسا باھاسى شۇنچە چۈشىدۇ ئەمەسمۇ، 06:04 تەمىنلەيدۇ. لىكىن بۇ يەردە ھازىرقى نىفىت باھاسىدا ئىھتىياج تەلەپتىن ئايرىلغان ھالدا ھازىرقى چوڭ نىفىت شىركەتلىرىنىڭ بۇلۇپمۇ ئامرېكىدىكى، ياۋرۇپادىكى ، مال ساتقۇچى چوڭ نىفىت شىركەتلىرى بۇنى قەرەللىك مال سودىسىدا نۇرغۇن نىفىت دۆلەتلەرنىڭ نىفىتللىرىنى نەچچە يىل نەچچە ئاي ئالدىن سېتىۋالغان. دىمەك ئەگەر ئاشۇلار مەلۇم بىر دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىغا تەسىر كۆرسەتمەكچى بولسا، نىفىت ئىشلەيدىغان دۆلەتنى ۋەيران قىلىش سىياسىتى بولۇپ قالسا، دەرھاللا پۈتۈن نىفىتنى بازارغا سېلىپلا باھاسىنى چۈشۈرۋىتىشى مۇمكىن. ياكى بولمىسا قولىدا بار نىفىتنى بازارغا سالمىسا. باھاسى ئۈسۈپ كىتىشى مۇمكىن. يەنە بۇ يەردە تەلەپ بىلەن تەمىنلەشدىن باشقا نىفىتنىڭ باھاسى مۇشۇ خەلىقئارا بازاردىكى قەرەللىك مال سودىسى تەرىپىدىن بەلگىلىنىپ قالىدۇ. يەنى بونى بىرقانچە چوڭ شىركەتلەر بەلگىلىۋالىدۇ. مەن مۇشۇنداق قارايمەن.

ئىقتىسادى كىرىزىس ھەققىدە سۆھبەت 6

رىياسەتچى : ئۇنداق بولسا ئادىلجان ئاكا، سىزدىن سۇراپ باقسام، ئۆي باھاسى قايسى ئامىللارغا مۇناسىۋەتلىك؟
ئادىل مۇئەللىم : چوڭ جەھەتتىن ئېلىپ ئېيىتقاندا، تەمىنلەش ئىھتىياج مۇناسىۋىتى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ. تەمىنلەش دىگىنىمىز ئۆينىڭ سېلىنىش مىقدارى دىگەندەك، ئىھتىياج مىقدارى دىگىنىمىز بىزنىڭ كىرىم سەۋىيىرىمىز دىگەندەك ئەھۋاللار. ئەگەر بىزنىڭ كىرىمىمىز ئاشسا ئۆيگە بولغان ئىھتىياجىمىز ئاشىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقە بەزى قانۇنىيەتلەرمۇ بولىدۇ. مەسلەن: پايچىك بازىرى، ئۆي مۈلۈك بازىرى بىر قاتار ئالاھىدە بازار. بۇ بازارنىڭ ئالاھىدىلىكى نىمە دىسە، كىشىلەر ئادەتتە نەرسىلەرنى چۈشكەنسىرى كۆپ ئالمايدۇ، بەلكى ئۆرلىگەنسىرى كۆپ ئالىدۇ. بۇ بىرخىل ھالەت. دىمەك ئەگىشىش ئاساسىي سالماقنى ئىگەللەيدۇ. مەسلەن، ھازىر ھەممە ئادەمگە كەلگۈسىگە ناھايىتى ئۈمۈدلەنسە، ئۆينىڭ باھاسى داۋاملىق ئۆرلەيدۇ دىسە، كىشىلەر ئۆيگە كۆپ مەبلەغ سېلىشى مۇمكىن. مۇنداقچە قىلىپ ئېيىتقاندا ئۆينى مۇقۇم ھالدىكى ئىستىمال بۈلۈمىدىن ئۇنى بەبلەغ سېلىش ۋاستىسىغا ئايلاندۇرۋېلىشى مۇمكىن. ئۆينىڭ باھاسى تۈۋەنلىدى دىسە ھازىرقى باھادا ئېلىپ، كەلگۈسىدە 5-10 يىل ئۆتكەندە، 50% ھەتتا 100% ئۆرلىشى مۇمكىن. بۇ خىل ئۆرلەشكە ئەگەر كۆزى يەتسە، ئۇلار قانداق قىلىدۇ دىسە، ئۇلار ھازىرقى تۈۋەن باھادا ئېلىۋالىدۇ. مۇنداقچە قىلىپ ئېيىتقاندا بىر يۈرۈش ئۆي بولسىلا بولىدۇ. لىكىن نۇرغۇن ئادەم ئۇنداق قىلمايدۇ. سەۋەبى نىمە دىسە، ئۆي نۇقۇل ئىستىمالى بۇيۇمىدىن مەبلەغ سالىدىغان نەرسىگە ئايلىنىپ قالدى. ئەگەر مۇشۇ خىل ھالەتتە بولۇپ قالسا، ئۆينىڭ باھاسى نىمە بىلەن مۇناسىۋەتلىك دىسە، ئۆينىڭ باھاسى كەلگۈسىدىكى ئۆينىڭ باھاسى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ. چۈنكى ھازىرقى ئۆينى سېتىۋالىدىغانلار كۆپىيىدۇ دە، ئۆينىڭ باھاسى ئۆزلۈكسىز يۇقۇرلاپ كىتىدۇ. ئەگەر كىشىلەر كەلگۈسىدە ئيىنىڭ باھاسى تۈۋەنلەپ كىتىدۇ دىسە، ئۇنداقتا كىشىلەر ئۆي سېتىۋېلىشنى ئازايىتىشى مۇمكىن. ئۇ ۋاقىتتا ئۆينىڭ باھاسى تۈۋەنلەپ كىتىدۇ. يەنە بىر قىسىم ئەھۋاللار بازارلاردا ھايانكەس سودا ئەھۋاللىرىمۇ بولىدۇ. مەسلەن بىرقىسىم كىشىلەردە ناھايىتى كۆپ پۇل بولغاچقا بازارنى كونتىرول قىلىۋالىدۇ. ئۇلار بازارنى كونتىرول قىلىپ ئۆينىڭ باھاسىنى ئۆرلىتىۋىتىشىمۇ مۇمكىن. ئەگەر مۇشۇ پۇل-مۇئامىلە كىرزىسىنىڭ نەتىجىسىدە، ناھايىتى كۆپ پۇلى بار كىشىلەرمۇ ئازلاپ كەتتى. شۇنىڭ ئۈچۈن ئۆينىڭ باھاسىنىمۇ ھايانكەش سودا قىلىپ، ناھايىتى يۇقۇرى باھادا قولدىن-قولغا ئۆتكۈزۈپ ساتىدىغان سانى زور دەرىجىدە ئازىيىپ كەتكەچكە، ئۆينىڭ باھاسىمۇ ئۆرلىشى تەسىرگە ئۇچرىشى مۇمكىن. شۇنىڭ ئۈچۈن ئۆي باھاسىنىڭ تەسىرگە ئۇچراش ئامىللار دىگەندە چوڭ جەھەتتىن ئېيىتقاندا، بايا دەپ ئۆتكەندەك بىزنىڭ كۈندىلىك سەۋىيەرىمىز، بىزنىڭ ئىھتىياج مەسلىمىز، ئاندىن ئۆينىڭ تەمىنلىنىش مىقدارى، ئۆينىڭ سېلىنىش مىقدارى، ئاندىن ھۈكۈمەتنىڭ يەر تەمىنلەش ئەھۋالى ئۇنىڭدىن كىيىن ھۈكۈمەتنىڭ ھەرخىل سىياسەت ئەھۋالى مەسلەن: باج سىياسىتى دىگەندەك. ئاندىن بانكىنىڭ ئۈسۈملىرى، ئۈسۈم نىسبىتىنىڭ تەڭشىلىشى بىزنىڭ قەرز قايتۇرۇشىمىزغا تەسىر كۆرسەتكەنلىكى ئۈچۈن، ئۆينىڭ ئىھتىياجى بولسۇن ياكى ئۆينىڭ باھاسى بولسۇن بەلگىلىك تەسىر كۆرسىتىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن ئەينى ۋاقىتتا ئۆينىڭ باھاسىنى كونكىرىت نوقتىدىن كونكىرت تەھلىل قىلىشى كىرەك. ئەمدى مىنىڭ يازغان بىر پارچە ماقالەم بار. بۇ ماقالەمدە، مىنىڭ تەكىتلىگىنىم نىمە دىسە، ھازىرقى ئۆينىڭ باھاسى كەلگۈسىدىكى ئۆينىڭ باھاسى تەرىپىدىن بەلگىلىنىدۇ دىگەن بىر خۇلاسە چىقىدۇ.

ئىقتىسادى كىرىزىس ھەققىدە سۆھبەت 5

رىياسەتچى: ئابدۇۋەلى ئاكا سىزدىن سوراپ باقسام، بۇ قېتىمقى ئېقتىسادىي كىرزىس يەنە قانچىلىك ۋاقىت داۋاملىشار؟

ئابدۇۋەلى مۇئەللىم: بۇ قېتىمقى ئېقتىسادىي كىرزىسنىڭ قانچىلىك داۋاملىشىش مەسىلىسى ئۈستىدە ھېچقانداق بىر ئېقتىسادشۇناس ئىنىق جاۋاب بېرەلمەيدۇ. نىمە ئۈچۈن دىگەندە ھازىر دۇنيادا ئېقتىسادىي كىرزىس ئۆزلۈكسىز پەيدا بولىۋاتىدۇ. مەسىلەن 1929-يىلى غەرب دۇنياسىدا زور بىر قېتىملىق ئېقتىسادىي كىرزىس پارتىلىدى. مۇشۇ جەرياندا ئىشلەپچىقىرش كۈچى ئېشىپ كىتىپ، نۇرغۇنلىغان تاۋارلارنى كۆيدۈرىۋەتتى، سۈتلەرنى دېڭىزغا تۆكىۋەتتى، كاللىلارنى ئۆلتۈرۈپ كۆمىۋەتتى، مۇشۇ قېتىملىق ئېقتىسادىي كىرزىس شۇ ۋاقىتتىكى ئېقتىسادىي كىرزىستىنمۇ ئېغىر بولدى دىگەندەك ھەرخىل كۆز قاراشلار بار. يەنە يېقىنقى مەزگىلگە قارايدىغان بولساق 1970-يىلى نېفىت كىرزىسى بولغاندىن كىيىن دۇنيادا زور بىر قېتىملىق ئېقتىسادىي كىرزىس پارتىلىدى. يەنە 1994-يىلى مېكسىكىدا پارتىلىغان پۇل-مۇئامىلە كىرزىسىمۇ زور بىر قېتىملىق ئېقتىسادىي كىرزىس. 1997-يىلى شەرقى جەنۇبى ئاسىيادا پارتىلىغان ئېقتىسادىي كىرزىسمۇ زور بىر قېتىملىق ئېقتىسادىي كىرزىس. بۇ قېتىمقى ئېقتىسادىي كىرزىسمۇ ناھايىتى زور ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. دىمەك ئېقتىسادىي كىرزىسنىڭ قاچان باشلىنىپ قاچان ئاخىرلىشىدىغانلىقىغا ھىچقانداق بىر ئېقتىسادشۇناس بىر نىمە دىيەلمەيدۇ، ئۇ بىر خىل ئېقتىسادىي قانۇنىيەت. يەنى دۆلەتنىڭ تەڭشەش سىياسىتى، كىشىلەرنىڭ ئىشەنچىسىنى ئاشۇرۇش كېرەك، مەسىلەن ئامېرىكىلىق بىر ئانا بىلەن جۇڭگولۇق بىر ئانىنى سىلىشتۇرغان، ئامېرىكىلىق ئانا ياش قىز ۋاقتىدا بانكىدىن قەرز ئېلىپ ئۆي ئالدى، بىر ئۆمۈر ئۆينىڭ راھىتىنى كۆرۈپ، بىر ئۆمۈر ئۆينىڭ قەرزىنى قايتۇرۇپ ئۇ ئالەمگە كەتتى. لىكىن جۇڭگولۇق ئانا بىر ئۆمۈر پۇل يىغىپ ياشانغان چاغدا ئۆي ئالدى، ئۆينىڭ راھىتىنى ئاز كۆردى. بىز مۇشۇ ۋاقىتتا ئامېرىكىلىق توغرا قىپتۇ، جۇڭگولۇقنىڭ خاتا دەپ، بەس بەس بىلەن قەرز ئېلىپ ئۆي ئالدۇق، يوتقانغا قاراپ پۇت سۇنمىدۇق. دىمەك ھەممە ئادەم ئۆزىنىڭ ئېتىسادىي كۈچىگە ئاساسلىنىش، قانچىلىك ئېقتىسادىي كۈچى بولسا شۇنىڭغا قاراپ بىر ئىش قىلىش كېرەك، ئۆزىنىڭ ئېقتىسادىي كۈچى ئاجىز تۇرۇپ، ناھايىتى زور قەرز ئېلىپ ئۆي سېتىۋالماسلىق، پۇل ئاز بولسا ئاز قەرز ئېلىپ ئۆينى كىچىك سېتىۋىلىش، پۇلى جىق بولسا داچا سېتىۋالسىمۇ بۇلىدۇ، جەمئىيەتكە ئىئانە قىلسىمۇ بۇلىدۇ. دىمەك بۇ يەردىكى ئېقتىسادىي كىرزىسقا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن دۆلەتنىڭ سىياسىتىنى ئىلمىيلاشتۇرۇش، كىشىلەرنىڭ ئىشەنچىسىنى ئاشۇرۇش كېرەك. مۇشۇنداق بولغاندا ئېقتىسادىي كىرزىس ئۇزۇن داۋاملاشماسلىقى مۇمكىن. بۇ مىنىڭ شەخسىي كۆز قارىشىم، ئادىل مۇئەللىم بۇنىڭغا قانداق قارايدىكىن؟

ئادىل مۇئەللىم: بۇ قېتىملىق ئېقتىسادىي كىرزىستىن قۇتۇلۇشتا ئەڭ مۇھىمى ئابدۇۋەلى مۇئەللىم ئېيتقاندەك ئىشەنچ، ئامېرىكىنىڭ قوللايدىغان سىياسىتى ئاساسەن بانكىلارغا ياردەم بېرىش، بانكىلارغا نىمە ئۈچۈن ياردەم قىلىدۇ؟ نۇرغۇن بانكىلار ئېقتىسادىي كىرزىس تەسىرىگە ئۇچراش تۈپەيلىدىن پۇل ئامانەت قويغۇچىلارنىڭ ئامانىتىگە بىخەتەرلىك كاپالەت قىلالمايدىغان بولۇپ قالىدۇ، شۇنداق بولغانلىقى ئۈچۈن كىشىلەر ئەنسىرەپ، بانكىلاردىن پۇللىرىنى ئېلىپ كەتتى، نەتىجىدە ئامېرىكىدىكى بانكىلار ئېغىر كۈنگە قالدى. ئەگەر كىشىلەرنىڭ بانكىلارغا بولغان ئىشەنچىسى ئېشىپ، پۇلنى ئېلىپ كەتمىسە ئېقتىسادىي كىرزىسنىڭ تەسىرى كىچىكلەپ كىتىدۇ، دۆلىتىمىزدە بولسا كىشىلەر ھۆكۈمەتكە ئىشەنگەنلىكتىن بانكىدىكى پۇللارنى ئېلىپ كىتىش تۈگۈل بانكىغا ئامانەت قويغان پۇل ئۆزلۈكسىز ئېشىپ كىتىۋاتىدۇ. سىتاتىسكىلارغا ئاساسلانغاندا بانكىلاردىكى پۇل 2 تىرىلىيونغا ساپ كۆپەيگەن. بۇ دۇنيادىكى بانكىلاردىن چىقىۋاتقان پۇللارغا نىسبەتەن ئېيتقاندا بۇ بىر مۆجىزە دەپ قاراشقا بۇلىدۇ. ھازىر دۆلىتىمىزدىكى بانكىلاردا يىتەرلىك پۇل بار. دىمەك دۆلىتىمىز ئېقتىسادىي كىرزىسقا ئۇچراش تەسىرى بىز ئويلىغاندىكىدەك ئۇنداق يۇقىرى بولماسلىقى مۇمكىن. مېنىڭ كۆز قارىشىمدا دۆلىتىمىز بۇ قېتىمقى ئېقتىسادىي كىرزىستىن ئەڭ ئالدىدا قۇتۇلۇپ كېتىدۇ. ھەم دۇنيا ئېقتىسادىي كىرزىستىن قۇتۇلۇشتا دۆلىتىمىزنىڭ تۆھپىسى ئەڭ زور بۇلىدۇ، ھازىر دۆلىتىمىز بۇ ئېقتىسادىي كىرزىستىن ئاللىقاچان چىقىپ بولدى دەپ قارايمەن.

ئىقتىسادى كىرىزىس ھەققىدە سۆھبەت4

رىياسەتچى: ھەرقايسى دۆلەتلەر زور مەبلەغ ئاجرىتىپ، ئېقتىسادىي كىرزىسنىڭ تەسىرىنى ئاجىزلاشتۇرماقچى بۇلىۋاتىدۇ، بۇنىڭ ئۈنىمى قانچىلىك بۇلىشى مۇمكىن؟

ئادىل مۇئەللىم: ئېقتىسادىي كىرزىس يۈز بەرگەندىن كىيىن دۇنيادىكى ھەرقايسى دۆلەتلەر ئېقتىسادىي كىرزىسنىڭ تەسىرىنى ئازايتىش ئۈچۈن كۆپ سىياسەتلەرنى يۈرگۈزدى، جۈملىدىن ئامېرىكا زۇڭتۇڭى ئوباما ئامېرىكا پارلامىنتىنى ماقۇللۇققا كىرگۈزۈپ، 800 مىلىيارد ئامېرىكا دوللىرى ئاجرىتىپ بۇقېتىمقى ئېقتىسادىي كىرزىسقا تاقابىل تۇرماقچى بولدى. بۇ ئاساسلىقى پۇل-مۇئامىلە ئورۇنلىرىغا ياردەم بېرىش ھەم تۇرمۇش قىيىنچىلىقىغا ئۇچرىغان كىشىلەرنىڭ تۇرمۇش كاپالىتىگە ئېرىشتۈرۈش قاتارلىق ئىككى چوڭ تۈرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ قېتىمقى ئېقتىسادىي كىرزىسنىڭ تەسىرىنى ئازايتىش ئۈچۈن ئەڭ ئالدى بىلەن كىشىلەرنىڭ ئىشنچىسىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش كېرەك. بۇنىڭ ئۈچۈن دەل مۇشۇ 800 مىلىيارد ياردەم پۇلىنىڭ كىشىلەرنىڭ ئىشنچىسىنى قانچىلىك ئەسلىگە كەلتۈرەلەيدۇ، مۇشۇنى كۆرۈپ بېقىش كېرەك. دۆلىتىمىز بولسا 4 تىرىلىيون مەبلەغ چىقىرىپ ئېقتسادىي كىرزىسقا تاقابىل تۇرماقچى بولدى. دۆلىتىمىز بۇ پۇلنى مەبلەغ سىلىشقا ئىشلەتمەيدۇ. چۈنكى دۆلىتىمىزنىڭ پۇل-مۇئامىلە تارماقلىرى بىر قەدەر ساغلام، چۈنكى 2005 – يىلدىكى بانكا ئىسلاھاتلىرى ئارقىلىق 3تىرىلىيوندىن ئارتۇق پۇل خەجلەپ، بانكىلىرىمىزنىڭ نۇرغۇنلىغان ناچار قەرزلىرىنى تۈگەتكەنتۇق. ھەممىسىنى تۈزۈم ئىسلاھاتى قىلىش ئارقىلىق، پىيىنى بازارغا سالغان شىركەتلەرگە ئايلاندۇردۇق. شۇنداق بولغانلىقى ئۈچۈن دۆلىتىمىزنىڭ پۇل-مۇئامىلە تارماقلىرى بىر قەدەر ساغلام. چۈنكى بۇلارنىڭ كۆپۈكسىمان ئېقتىساد دىگەندەك زىيانلىرى كۆپ ئەمەس. شۇنىڭ ئۈچۈن دۆلىتىمىزنىڭ بۇ قېتىمقى ئاساسىي نىشانى ئىشسىزلىقنى تۈگىتىش، ئىشلەپچىقىرىش كۆلىمىنى ئاشۇرۇش كېرەك. بۇ 4 تىرىلىيون مەبلەغ دەل مۇشۇ خىل ئەھۋالنى كۆزدە تۇتۇپ ئاجرىتىلغان مەبلەغ بۇلۇپ ھېسابلىنىدۇ. دۆلىتىمىزنىڭ ھازىرقى ئەھۋالىدا، ئامېرىكا ئېقتىسادىغا بىقىنىش دەرىجىسى بىر قەدەر يۇقىرى، تاشقى يۈزلەنگەن ئېقتىسادنىڭ كۆلىمى بىر قەدەر يۇقىرى بولغانلىقى ئۈچۈن، يەنىلا ئېقتسادىي كىرزىسنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىمايدۇ دىيىشكە بولمايدۇ. لىكىن دۆلىتىمىزنىڭ يەنە ئارتۇقچىلىقى بار، مەسىلەن دۆلىتىمىزنىڭ 2 تىرىلىيون ئامېرىكا دوللىرىلىق زاپاس پۇلى بار، 20 مىلىيون ئونسىيە ئالتۇن زاپاس مېقدارى بار. ئۇنىڭ ئۈستىگە دۆلىتىمىزنىڭ ئېقتىداى ھەر يىلى %10 سۈرەت بىلەن ئىشىۋاتىدۇ، دۆلىتىمىزنىڭ مالىيەسى 6 تىرىلىيون ئۆپچۆرىسىدە بولىۋاتىدۇ، دىمەك دۆلىتىمىزنىڭ ئېقتىسادى كۈچى بىر قەدەر كۈچلۈك بولغانلىقى ئۈچۈن، مۇشۇ مالىيە ئۈنۈملۈك ئىشلىتىلسە بۇ قېتىمقى ئېقتسادىي كىرزىسقا تاقابىل تۇرالايدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا دۆلىتىمىزنىڭ تۈزۈم ئەۋزەللىكلىرىمۇ بار، مەسىلەن 1997- يىلدىكى شەرقى جەنۇبىي ئاسىيا ئېقتسادىي كىرزىسنى مىسالك قىلساق، كورىيە ناھايىتى تىزلا بۇ ئېقتسادىي كىرزىستىن قۇتۇلغان. سەۋەبى: كورىيەدىكى بارلىق يۇقىرىدىن تۈۋەنگىچە ھەممە كىشىلەرنىڭ ئورتاق تىرىشچانلىق تەسىرىدە بولغان. تايلاندنى مىسال قىلساق، ئارىدا 10 يىل ۋاقىت ئۆتۈپ كەتكەن بولسىمۇ ئېقتىسادى يەنىلا 1997- يىلدىكى ئېقتىسادىغا يەتمىدى. سەۋەبى: پۇقرالارنىڭ ھۆكۈمەتنى قوللاش دەرىجىسىنىڭ ناھايىتى تۈۋەن بولغانلىقىدا. دۆلىتىمىزنىڭ بولسا كومپارتىيەنىڭ رەھبەرلىكىدە، خەلىقلەر نىسبەتەن بىر قەدەر ئىتتىپاق، يۇقىرى-تۈۋەندە، مۇكەممەل بولغان تۈزۈملەر بار. يۇقىرى بىلەن تۈۋەننىڭ بىردەكلىكى بىرقەدەر ياخشى. بۇنداق بولغاندا دۆلەتنىڭ سىياسىتىنى پۇقرالار قوللايدۇ ھەم ئېقتسادىي كىرزىسنىڭ تەسىرىنى ئەڭ تۈۋەن چەككە چۈشۈرگىلى بولىدۇ. چۈنكى پۇقرالارنىڭ ھۆكۈمەتنىڭ ھەرخىل سىياسەتلىرىنى قوللىشى، بىردەكلىككە ئىگە بۇلىشى ئىنتايىن مۇھىم نەرسە. ئەگەر بۇلار ياخشى ئىپادىلەنسە ئېقتىسادىي كىرزىسنىڭ تەسىرى ئۇنداق يۇقىرى بولۇپ كەتمەيدۇ. بايا سۆزلەپ ئۆتكەندەك 20 مىلىيوندىن ئارتۇق كىشىلەر ئىشسىز قالدى دىدۇق، ئەمدى بۇ دۆلىتىمىزدە ھەرخىل ئىجتىمائىي ھادىسىلەرنى پەيدا قىلامدۇ دىسەك، قىلمايدۇ. چۈنكى بۇ قوش خىل خاراكتىرگە ئىگە، بىرسى دېھقان، يەنە بىرسى ئىشچى، ئۇلار زاۋۇتلاردىن ئىشسىز قالدى، لىكىن ئۇلارنىڭ يۇرتىدا يەنىلا تېرىلغۇ يېرى بار، ئۇلار يەنىلا بەلگىلىك دەرىجىدە ئىشلەپچىقىرىش ۋاستىلىرىگە ئىگە، ئۇلارنىڭ ئۆيى بار يېرى باراپالەت سېستىمىسى مۇكەممەل بولمىسىمۇ، ىلىرىگە ئىگە. ېرىلغۇ يېرى بار، ىمىزدە ھەرخىل ئىجتىمائىي ھادىسىلەرنى پەيدا قىلام. دۆلىتىمىزنىڭ ئىجتىمائىي كاپالەت سېستىمىسى مۇكەممەل بولمىسىمۇ، بۇلار ئىجتىمائىي مەسىلە پەيدا قىلمايدۇ.

ئابدۇۋەلى مۇئەللىم: مەنمۇ ئىككى ئېغىز تۇلۇقلىمامنى قۇشۇپ قويسام، جۇڭگو بۇ قېتىمقى ئېقتسادىي كىرزىسقا ئۇچرىغان بىلەن چوڭ تەسىرلەر بولمىدى، بۇنىڭدا مۇنداق بىر سەۋەب بار، جۇڭگونىڭ ئېقتىسادى ھەقىقى تۈردە خەلقئارا ئېقتىسادقا جىپسىلاشمىدى، بۇلۇپمۇ بىزنىڭ پۇل-مۇئامىلە سېستىمىمىز خەلقئارا پۇل-مۇئامىلە سېستىمىسىغا جىپسىلاشمىدى، خەلقئارا ياكى ئامېرىكىدىكى مەركىزىي بانكىدىن باشقا بانكىلار خۇسۇسىينىڭ ياكى پايچىكى تۈزۈمى ئاستىدىكى بانكىلار بۇلىدۇ، بۇلارنىڭ پۈتۈن ئالاھىدىلىكىنى بازار تەڭشەيدۇ. دۆلىتىمىزنى دىسەك، دۆلىتىمىز بانكىنى مونوپول قىلىدۇ، قاتتىق باشقۇرىدۇ. دۆلىتىمىزنىڭ مۇشۇ خىل باشقۇرۇش تۈزىمى ئاسىتىدىكى پۇل-مۇئامىلە سېستىمىسىنىڭ خەلقئارا پۇل-مۇئامىلە سېستىمىسىغا جىپسىلىشىپ كىتەلمىگەنلىكىمۇ، بۇ قېتىمقى ئېقتسادىي كىرزىسنىڭ بەلگىلىك ئالدىنى ئالغىلى بولىدۇ. چۈنكى بىزنىڭ نۇرغۇن ئېقتىسادىي پائالىيىتىمىز دۆلەتنىڭ كونتىروللىقىدا، نۇرغۇنلىغان چوڭ شىركەتلەر دۆلەت ئېگىلىكىدە، بانكىلارنىڭ ھەممىسى دۆلەت ئېگىلىكىدە. بۇ دۆلەتنىڭ قاتتىق قوغدىشى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلغان ئېتىسادىي پائالىيەت بولغانلىقى ئۈچۈن، ئېغىر بولغان ھادىسىدىن قۇتۇلۇپ قالدى دەپ قاراشقا بۇلىدۇ. بۇرۇن بىز ئېقتىسادىي پائالىيەتتە ئەڭ مۇكەممەل تۈزۈم بازار ئېگىلىكى تۈزۈمى، بازار ئېگىلىكى تۈزۈمىدە ھەممىنى بازار تەڭشەيدۇ، بازار تەڭشىگەن تۈزۈم ئەڭ مۇكەممەل بۇلىدۇ دەپ قارايتتۇق. لىكىن ھازىر قارايدىغان بولساق، ئامېرىكا بۇ قېتىم 800 مىلىيارد پۇلنى بازارغا مەبلەغ سېلىپ، بانكىلارنى، نۇرغۇنلىغان خۇسۇسىي بانكىلارنى قۇتۇلدۇرماقچى بولدى، بەزىلەر نىمە دەيدۇ دىسەك«ئامېرىكا ئامېرىكا بولماي قالدى، ئامېرىكا سوتسىيالىزىم يولىغا ماڭدى» دىيىشتى، بۇرۇن ئامېرىكا خۇسۇسىيلارغا ئارىلاشمايتتى، ۋەيران بولغىنى بولىدۇ، چىققىنى چىقىدۇ، مۇشۇنداقتى. ھازىر دىمەكچى بازار ئېگىلىكى ئۆزىنى ئۆزى تەڭشەيدۇ، ئۆزى تەڭشىيەلمىگەننى ھۆۈمەت تەڭشەيدۇ، ھۆكۈمەت تەڭشىيەلمىگەننى بازار تەڭشەيدۇ دەپ قارايدىغان بولدۇق. ئەمدى ھازىر بازار تەڭشەيدىغاننى بازار تەڭشىشى كېرەك، ھۆكۈمەت تەڭشەيدىغاننى ھۆكۈمەت تەڭشەش كېرەك. بۇ يەردە بازار تەڭشىسە بولمايدىغان مۇنداق 3 چوڭ تۈر بار، بىرى مائارىپ، مائارىپنى بازار تەڭشىسە بولمايدۇ. مائارىپ دىگەن كىشىلەرنى تەربىيىلەپ باراۋەر قىلىدىغان تۈزۈم، باي بىلەن كەمبەغەلنىڭ بالىسى چۇققۇم باراۋەر بولغان مائارىپ تەربىيىسىگە ئىگە بۇلىشى كېرەك. باينىڭ بالىسى ئوقۇپ، كەمبەغەلنىڭ بالىسى ئوقۇشتىن قالسا بولمايدۇ، پۈتۈن خەلقئارادا ھەقسىز بولىدۇ، دىمەك بازار مائارىپنى تەڭشىسە بولمايدۇ. ئىككىنچىسى، بازار داۋالىنىشنى تەڭشىسە بولمايدۇ. بازار دىگەن نىمە؟ بازار دىگەندە تەلەپ بىلەن تەمىنلەش مۇناسىۋىتى ئارقىلىق باھا بەلگىلىنىدۇ، ئىستىمالچى بىلەن ساتقۇچى چۇققۇم تۇلۇق ئۇچۇرغا ئىگە بۇلىشى كېرەك، مەسىلەن مەلۇم بىر تاۋارنىڭ باھاسىنى ئىستىمالچى ساتقۇچى ئارقىلىق بىلىدۇ. ئىستىمالچى مۇۋاپىق قارىسا ئالىدۇ. داۋالا سېستىمىسىدا بىز ئىستىمالچىلار ھىچقانداق باھا ئۇچۇرىغا ئىگە بولمىغانلىقتىن بىز پاسسىپ ئورۇنغا دۇختۇرخانىلار ئاكتىپ ئورۇنغا ئىگە بولۇپ قالىدۇ، دىمەك دۇختۇرخانىلار نەچچە پۇل باھا قويسا شۇ باھا بەلگىلىنىدۇ. يەنە كىلىپ داۋالاش بۇيۇملىرىنى بازاردىن ئالسا بولمايدۇ. ئۇ دۆلەتنىڭ پاراۋانلىقى بۇلىدۇ. نۇرغۇنلىغان غەرىپ ئەللىرىدە داۋالاش پۈتۈن پۇقرالارغا ھەقسىز. بىز بۇرۇن قارىغان بازار ئېگىلىكى ھەممىدىن مۇكەممەل دىگەن قاراشتىمۇ بەلگىلىك يىتەرسىزلىكلەر پەيدا بولدى، يۈكۈنلىسەك، بازار تەڭشەيدىغاننى بازار تەڭشەش كېرەك، ھۆكۈمەت تەڭشەيدىغاننى ھۆكۈمەت تەڭشەش كېرەك.

ئىقتىسادى كىرىزىس ھەققىدە سۆھبەت3

رىياسەتچى: ئادىل ئاكا سىزدىن سوراپ باقسام، بۇ قېتىمقى ئېقتىسادىي كىرزىسنىڭ دۆلىتىمىز،جۈملىدىن رايونىمىزغا بولغان تەسىرى قانداق بولدى؟ مۇشۇ ھەقتە بىر توختىلىپ ئۆتەمسىز؟

ئادىل مۇئەللىم: بۇ قىتىملىق ئېقتىسادىي كىرزىسنىڭ دۆلىتىمىزگە بولغان تەسىرىنى كۆپ تەرەپتىن چۈشەندۈرۈشكە توغرا كىلىدۇ. بۇ قېتىمقى ئېقتىسادىي كىرزىس ئامېرىكىدا پەيدا بولدى، شۇنىڭدەك ئامېرىكىدىن ياۋرۇپاغا ۋە ياپونىيە قاتارلىق نۇرغۇل دۆلەتلەرگە ۋابا كىسىلىدەك تارقىلىپ كەتتى. بۇ قېتىمقى ئېقتىسادىي كىرزىسنىڭ دۆلىتىمىزگە بولغان تەسىرى ئالدى بىلەن تاشقى يۈزلەنگەن ئېقتىسادتا ئىپادىلىنىدۇ، ئامېرىكا قاتارلىق دۆلەتلەردە ئېقتىسادىي كىرزىس يۈز بەرگەندىن كىيىن، بۇ دۆلەتلەرنىڭ سېتىۋىلىش كۈچى ئاجىزلاپ كەتكەنلىك تۈپەيلىدىن، دۆلىتىمىزنىڭ بۇ دۆلەتلەرگە بولغان ئېكىسپورتى ئازلاپ كېتىدۇ، شۇنىڭ ئۈچۈن ھازىر گۇاڭدوڭ، جېجىياڭ، فۇجىيەن قاتارلىق تاشقى يۈزلەنگەن ئېقتىسادىي بىر قەدەر ياخشى بولغان رايونلاردا ئىشسىزلىق بىر قەدەر يۇقىرى چەككە چىقتى، 20 مىلىيوندىن ئارتۇق ئىشلەمچىلەر يۇرتىغا قايتىپ كېتىشكە مەجبۇرى بولدى. يەنە بىر تەرەپتىن بۇ دۆلەتلەرنىڭ دۆلىتىمىزگە بولغان مەبلىغى ئازىيىپ كەتتى. چۈنكى نۇرغۇن چوڭ شىركەتلەر ئېقتىسادىي كىرزىستىن قۇتۇلۇپ بۇلالمىغانلىقى ئۈچۈن، دۆلىتىمىزگە مەبلەغ سىلىشقا پۇرسىتى يوق. شۇڭا ئۇ؛ارنىڭ بىر قىسىملىرى ئۆزىلېرىنىڭ سالغان مەبلىغىنى ئېلىپ چىقىپ كەتتى. بۇ دۆلىتىمىزنىڭ ئېقتىسادىغا بەلگىلىك تەسىر يەتكۈزدى. چۈنكى دۆلىتىمىزنىڭ %58 ئېقتىسادى تاشقى يۈزلەنگەن ئېقتىساد بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، بۇ مۇتلەق كۆپ قىسىمنى ئىگەللەيدىغان ئېقتىسادنىڭ تەسىرگە ئۇچرىشى دۆلىتىمىزنىڭ ئېقتىسادىغا تەسىر كۆرسىتىشى نىسبەتەن ئېغىر بۇلىشى مۇمكىن. ئاپتونوم رايونىمىزغا بولغان تەسىرى ئاساسەن ئىچكىرى رايونلار بىلەن ئوخشىشىپ كېتىدۇ. بايا ئېيتىقاندەك ئىچكىرى ئۆلكىدىكى نۇرغۇن ئىشلەمچىلەر يۇرتىغا قايتىپ كەتتى، يەنە بىر قىسىم ئىشلەمچىلەر بولسا ئۇدۇل شىنجاڭغا كىرىپ كەلدى. شىنجاڭدىن سىرتقا ئەمگەكچى كۈچ چىقىرىش بەلگىلىك تەسىرگە ئۇچراۋاتىدۇ. چۈنكى ئىچكىرى رايونلارنىڭ ئەمگەكچىلەرگە بولغان ئېھتىياجى بۇرۇنقىدەك يۇقىرى ئەمەس. ئىلگىرى بېيجىڭ، شاڭخەي قاتارلىق شەھەرلەرنىڭ يۇقىرى پەن-تېخنىكا ئىشلەپچىقىرىشى تەرەققىي قىلغانلىقى ئۈچۈن، نۇرغۇن ئالىي مەكتەپنى پۈتتۈرگەن ئوقۇغۇچىلار شۇ رايونلارنىڭ ئۆزىدە قېلىپ ئىش ئىزدەيتتى، ئەمما ھازىر نۇرغۇن ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى شىنجاڭغا قايتىپ كېلىۋاتىدۇ، ھەمدە قايتىپ كىلىدىغانلىقىنى ئىپادىلىدى. بۇخىل ئەھۋال شىنجاڭدىكى نۇرغۇن ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ ئىش ئىزدىشىگىمۇ بەلگىلىك تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن. دۆلىتىمىز ئوتتۇرا ئاسىيا رايونلېرىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغانلىقى ئۈچۈن، شىنجاڭنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن بولغان ئېقتىساد ۋە مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش ئىشلىرىمۇ بەلگىلىك تەسىرگە ئۇچراۋاتىدۇ. لىكىن يەنە بىر جەھەتتىن ئېيتقاندا بۇخىل تەسىرلەرنى بەك كۈچلۈك دەپ كىتىشكە بولمايدۇ، چۈنكى بۇ خىل ئېقتىسادىي كىرزىس ئامېرىكا بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. يەنە كىلىپ تاشقى يۈزلەنگەن ئېقتىسادى قانچە تەرەققىي قىلغان ئەللەرگە بولغان تەسىرى شۇنچە كۈچلۈك بۇلىدۇ. شىنجاڭ ئېقتىسادىنى مىسال قىلساق، نېفىت سانائىتى، خىمىيە سانائىتى، پولات- تۆمۈر، رەڭلىك مېتال قاتارلىقلار ئاساسىي سالماقنى ئىپادىلەيدۇ. بۇلار شىنجاڭ ئېقتىسادىنىڭ %80 نى تەشكىل قىلىدۇ. بۇخىل ئىشلەپچىقىرشنىڭ شىنجاڭ ئېقتىسادىي كىرزىس مەسىلىسىگە قارىتا تەسىرى بەك ئاز ھەم چەكلىك بۇلىدۇ. تەسىرى چوڭ دىسەك، ئىشقا ئورۇنلىشىش، ۋە تاشقى يۈزلەنگەن ئېقتىسادقا مۇناسىۋەتلىك كارخانا شەخىسلەرگە بولغان تەسىرى چوڭ دىسەك بولىدۇ.

2 ئىقتىسادى كىرىزىس ھەققىدە سۆھبەت

رىياسەتچى: ئىقتىسادىي كىرزىسنىڭ باشلىنىشى ئامېرىكىدىن باشلىنىپتۇ، لېكىن نىمە ئۈچۈن دۇنيا ئېقتىسادىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ؟ مۇشۇ ھەقتە بىر چۈشەنچە بېرىپ ئۆتەمسىز؟

ئابدۇۋەلى مۇئەللىم: ھەممىمىز بىلىمىز ئامېرىكا ئېقتىسادى دۇنيا ئېقتىسادىنىڭ %25 نى ئىگىلەيدۇ، ئامېرىكىنڭ ناھايىتى تەرەققىي قىلغان سانائەت ئىشلەپچىقىرىش بازىسى، ناھايىتى تەرەققىي قىلغان پۇل-مۇئامىلە بازىسى بار، ئامېرىكىدىكى ۋولسىترىت كوچىسىدىكى 2 كىلومېتىر ئارلىقتا دۇنيا ئېقتىسادىنىڭ %80 پۇلى ئايلىنىدۇ، دۇنيا ئېقتىسادىنىڭ %80 پۇلى مۇشۇ 2كىلومېتىرلىق كوچىدا ئايلاندى دىگەن گەپ، پۈتۈن دۇنيا ئېقتىسادىنىڭ ئەھۋالى ئامېرىكا تەرىپىدىن بەلگىلىنىدۇ دىگەنلىك بۇلىدۇ. دېمەك ئاشۇ ۋولسىترىت كوچىسىدىن چاتاق چىقسا ئامېرىكىدىن چاتاق چىقىدۇ، ئامېرىكىدىن چاتاق چىقسا پۈتۈن دۇنيادىنمۇ چاتاق چىقىدۇ دىگەنلىك بۇلىدۇ. يەنى تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەرگە قارىغاندا تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرگە تېخىمۇ چوڭ تەسىرى بولىدۇ، بۇلۇپمۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان ئەڭ چوڭ دۆلەت جۇڭگو، روسىيە، بىرازىلىيە، ھىندىستان، ئارگىنتىنا قاتارلىق دۆلەتلەرگە بولغان زىيىنى ئەڭ زور بولدى. مۇشۇ ئەللەردە پاي چىكىنىڭ چۈشۈش نىسبىتى ئامېرىكىدىنمۇ يۇقىرى بۇلۇپ كەتتى، يەنە بىرسى، ئامېرىكىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش كۈچىنىڭ ناھايىتى زور بۇلىشى، ئامېرىكا ئېقتىسادىنىڭ تەرەققىي قىلغان بۇلىشى، ئامېرىكا پۇل-مۇئامىلە بازىرىنىڭ مۇكەممەل بۇلىشى، ئىجتىمائىي كاپالەت سېستىمىسىنىڭ مۇكەممەل بۇلىشى،( ئامېرىكىدىكى كەمبەغەللەر، نامراتلار، ئامېرىكىنىڭ ھەقسىز داۋالاش پۇرسىتىدىن بەھرىمەن بۇلالايدۇ. ئىشسىزلار دۆلەتتىن ناھايىتى يۇقىرى مىقداردىكى ئىشسىزلىق سۇغۇرتىسى ئالالايدۇ) دىمەك، ئامېرىكىدا ئېقتىسادىي كىرزىس بولغان بىلەن، بۇ يەردىكى نامراتلار، ئىشسىزلار ناھايىتى يۇقىرى قىممەتتىكى تۇلۇقلىمىلارغا ئىگە بۇلالايدۇ. دىمەك، ئېقتىسادىي كىرزىس ئامېرىكىدىن باشلانغان بىلەن، ئامېرىكىغا قارىغاندا باشقا تەرەققىي قىلىۋاتقان ۋە تەرەققىي قىلمىغان دۆلەتلەرگە بولغان زىيىنى تېخىمۇ ئېغىر بۇلىدۇ. مەسىلەن، تەرققىي قىلىۋاتقان ئەللەرنىڭ ئىجتىمائىي كاپالەت سېستىمىسى مۇكەممەل ئەمەس، نۇرغۇن دۆلەتلەردە (جۇڭگودىمۇ) دېھقانلارنىڭ مۇكەممەل ئىجتىمائىي كاپالەت سېستىمىسى قۇرۇپ چىقىلمىدى، دېھقانلارنىڭ داۋالىنىش مەسىلىسى، ئىشسىزلىق مەسىلىسى، قېرىغاندا كۈتۈنۈش مەسىلىسى تەرەققىي قىلغان ئەللەردە ھەل بولغان بىلەن تەرەققىي قىلىۋاتقان ئەللەردە تېخى ھەل بولمىدى. يەكۈنىمىز: بۇ ئىقتىسادىي كىرزىس ئامېرىكىدىن باشلانغان بىلەن ئامېرىكىدىن باشقا تەرەققىي قىلىۋاتقان يەنى تەرەققىي قىلمىغان دۆلەتلەردىكى دېھقانلار، ئىشسىزلار، نامراتلارغا بولغان زىيىنى تېخىمۇ ئېغىر بولدى.