ئۇرۇشنىڭ تۇرىلىرى ناھايىتى كۆپ، مەسىلەن :دۆلەت ۋە رايۇنلار ئوتتىرىسىدىكى ھەربى ئىشلار توقۇنۇشى، ئىقتىسادى تاجاۋۇزچىلىق، سىتىراگىيىلىك ئەشيالار تاجاۋۇزچىلىقى،دىپلوماتىيە ئۇرۇشى قاتالىقلاردۇر.
يېقىندىن بېرى يېڭىدىن پەيدا بولۇپ گۈللىنىشكە باشلىغان پۇل ئۇرۇشى ئۇقۇمى بولسا ئىقتىسادى تاجاۋۇزچىلىققا دائىرىسىگە كىرىدۇ.
مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ تاۋار پۇللىرىدىن پايدىلىنىپ ئېرىشىدىغان مەنپەئەتنى كۆپەيتشىنى ئارزۇ قىلىدۇ.لېكىن تاۋار پۇل تارقىتىلىش مىقدارى ۋە قىممىتى دىن ئىبارەت ئىككى مۇھىم ئامىلنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان بولغاچقا ،ھەر قايسى دۆلەت تاۋار پۇل باشقۇرۇش ئورگانلىرى ئامالىنىڭ بېرىچە ئۆز دۆلىتىنىڭ ئىتىسادى مەنپەئەتىنى چىقىش نۇقتىسى قىلغان ھالدا بۇ ئىككى ئامىلنى مۇناسىۋىتىنى كونتۇرۇل قىلىشقا تېرىشىدۇ، ۋە شۇنىڭغا ماس ھالدا ئۆسۈم سىياسىتى، پۇل-پېرېۋورت سىياسەتلىرىنى يولغا قويۇشىدۇ، شۇنىڭ بىلەن دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى بۇ خىل مەنپەئەت تەقەززاسى كەسكىنلىشىشكە باشلايدۇ. شۇنىڭ بىلەن ھەر قايسى دولەتلەر ئۆزلىرىنىڭ ھازىرقى ئوبۇرۇت قىلىۋاتقان تاۋار پۇلىنى پاخاللاشتۇرۇپ ئۆز دۆلىتىنىڭ ئېكىسپورت سودىسىنى جانلاندۇرۇشقا ھەرىكەت قىلىدۇ. مانا بۇ ئاتالمىش پۇل ئۇرۇشىدۇر.
بۇ خىل ۋەزىيەت مۇنداق 2 خىل ئاقىۋەتنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.بىرىنچى خىل ئەھۋال:ھەر قايسى دۆلەت ئۆزلىرىنىڭ تاۋار پۇلىنى پاخاللاشتۇرۇش ئارقىلىق،دۇنيا مىقياسىدا يېڭى بىر نۆۋەتلىك مال باھاسىنىڭ ئۆرلىتىپ ،دۇنيادىكى ماددى ئەشيالار قىممىتىنى قايتىدىن باھالاش ۋە بېكىتىشنى كەلتۇرۇپ چىقىرىدۇ. ئىككىنچى خىل ئەھۋال بولسا يىڭىدىن گۈللىنىۋاتقان ئىقتىساد يېڭى بىر نۆۋەتلىك پۇل پاخاللىشىشنىڭ بېسىمىغا ئۇچراپ، كۆپۈكلىشىشكە يۈزلەنگەن ئىقتىساد بولۇش يولىغا قاراپ ماڭىدۇ، دۇنيا ئەمەلىي ئىقتىسادى بىنورمال تېزلىشىپ كېتىدۇ.مانا بۇ كېلەر قېتىم يۈز بېرىدىغان ئىقتىسادى كىرىزىسنىڭ شەپىسىدۇر
ئاتالمىش پۇل ئۇرۇشى-ئۆز دۆلىتىنىڭ پۇلىنى پاخاللاشتۇرۇپ ئۆز دۆلىتىنىڭ ئېكىسپورتىنى جانلاندۇرۇشتۇر.
يېقىنى بىر نەچچە ئايدىن بۇيان دۇنيا پۇل ئۇرۇشى تېخىمۇ ئېنىڭ ئىپادىلەنمەكتە. خەلىق پۇلىنىڭ پېرېۋورت نىسبىتى ئىلاجىسىزلىقتىن يەنە %5 يۇقۇرى ئۆرلىدى،ياپۇن يىنىنىڭ ئامېرىكا دوللىرىغا بولغان پېرېۋورت نىسبىتى بىر يوللا 15 يىلدىن بۇيانقى يېڭى رېكورت ياراتتى،ياۋرۇ نىڭ ئامېرىكا دوللىرىغا بولغان پېرېۋورت نىسبىتى %2.3 ئاشتى،شۇنداقلا يېقىنقى 8 ئايدىن بۇيانقى يۇقۇرى نۇقتا يارىتلدى،ئاۋۇستۇرالىيە دوللىرى ئامېرىكا دوللىرىغا قارشى 27 يىلدىن بۇيانقى ئەڭ يۇقۇرى نۇقتىغا يەتتى، ئۆتكەن بىر نەچچە ئاي ئىچىدىلا %8.3 ئۆسۈپ كەتتى، كورىيە ۋونى 10-ئاينىڭ 4- كۈنى بىر ئامېرىكا دوللىغا 1130 كورىيە ۋونى ئايرىۋاشلىنىدىغان ئۆتكەلنى بۆسۈپ ئۆتۈپ كەتتى،بارلىق ئامېرىكا دوللىرىغا قارشى پۇللارنىڭ ئامېرىكا دوللىرىغا نىسبەتەن كۇرسى ئۆسۈش ۋەزىيىتى بارلىققا كەلدى.
دۇنيا پۇل ئۇرۇشىدا بارلىق مۈلۈك ۋە كاپىتال يېڭىدىن تەقسىملىنىدۇ.
پۇل ئۇرۇشى ۋە ئۇ كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئاقىۋەتلەردىن ئازىراق خەۋەردار بولغاندىن كېيىن بەلكىم مۇنداق سۇئال سورىشىڭىز مۇمكىن:
بۇ بىر مەيدان ئۇرۇشنىڭ باش جىنايەتچىسى زادى كىم؟
ئامېرىكىنىڭ ئېغۋاگەرچىلىكىدە جۇڭگو بىرىنجى بولۇپ پۇل ئۇرۇشىدىكى باش جاۋاپكار دەپ قارالدى
جۇڭگو بولسا نوپۇسى ئەڭ كۆپ دۆلەت، شۇنداقلا تەرەققى قىلىۋاتقان دۆلەت،ئەگەر خەلىق پۇلىنىڭ كۇرسى ئۆسسە جۇڭگونىڭ ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش ۋەزىيىتى خەتەرلىك ئەھۋالغا چۈشۈپ قالىدۇ،ئېكىسپورت سودىسىنى ئاساس قىلىدىغان كارخانا-شىركەتلەرنىڭ نۇرغۇنى تالاپەتكە ئۇچرايدۇ.نۇرغۇن شەھەرلەردىكى كۇرمىڭ دېھقان ئىشلەمچىلەر ئشسىز قېلىپ يۇرت-ماكانلىرىغا قايتىشىدۇ،شۇنىڭ بىلەن جۇڭگو دۇنيادىكى ئىشسىزلار ئەڭ كۆپ دۆلەتكە ئايلىنىپ قېلىپ ئىقتىساد ھالاكەتكە قاراپ يۈزلىنىدۇ.بۇ خىل ئەھۋال دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ ئېشىشىغا پايدىسىز.
ئەمەلىيەتتە خەلقئارا ئادىل،ئورتاق پايدا مەنپەئەت يەتكۈزۈشنى ئاساس قىلغان ئىقتىسادى سىستىما قۇرۇپ چىقىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن بۇ خىل سىستىمىنى مۇھاپىزەت قىلىدىغان سىياسى سىستىما قۇرۇپ چىقىش كېرەك.
چەت ئەللىك بىر ئىقتىسادشۇناس:بۇرۇنقى كونا، مۇۋاپىق بولمىغان خەلقئارا ئىقتىسادى تۈزۈلمىلەرنى بۇزۇپ تاشلاپ،ئەخلاق ۋە ھېسىداشلىقنى چىقىش نۇقتىسى قىلىپ دۇنيادىكى ھەرقايسى دولەتلەرنىڭ مەنپەئەتىنى قوغداش،بولۇپمۇ كەڭ تەرەققى قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ مەنپەئەتىنى قوغداش كىرەك،ئىنسانلارنىڭ ياشاش ھوقۇقى،تەرەققى قىلىش ھوقۇقىنى چىقىش نۇقتىسى قىلىپ بۇ بىر مەيدان پۇل ئۇرۇشىنى بىسىقتۇرۇش كېرەك.
نۆۋەتتە يەرشارى خاراكتىرلىك تەرەققىياتنىڭ ئادىللىقى يەنىلا ئادەم بىلەن ئادەم،دۆلەتلەر ئارىسى ۋە مىللەتلەر ئارىسىدىكى شەخسى ھوقۇق مەنپەئەت ياكى دۆلەت ۋە مىللەتنى ھوقۇقىنىڭ دەخلىسىزلىكىدىن ئىبارەت رامكىنىڭ ئىچىدە قېلىپ،ھەقىقى ئادىللىق ناھايىتىمۇ ئاز ئىپادىلەنمەكتە.
ئىجتىمائى ئادىللىق، يەرشارى خاراكتىرلىك ئادىللىق مەسىللىرىدە(مەسىلەن يەر شارى خاراكتىرلىق كىلىمات مەسىلىسى) كىشىلەر ھەمىشە ئۆزلىرىنىڭ مەنپەئەتىنى چىقىش نۇقتىسى قىلىپ بۇ خىل مەسىللىلەرنى مۇنازىرە قىلىش يولى ئارقىلىق زور پايدىغا ئېرىشىشنى ئارزۇ قىلىدۇ.
دىمەك ھازىر پۈتۈن دۇنيا ئاھالىسى ئادىل بولغان خەلقئارا ئىقتىسادى تۈزۈلمىلەر نىڭ يولغا قويۇلىشى، مۇقۇم بولغان مال باھاسى قاتارلىقلارغا بولغان تەلىۋى كۈنسايىن كۈچەيمەكتە. ئەگەر مۇۋاپىق تەدبىر قوللىنىلماي پۇل ئۇرۇشى مۇشۇ سۈرئەتتە كىڭىيىدىغان بولسا، كىشىلەرنىڭ تەشۋىشىنى كۆپەيتىۋىتىدۇ، ئۇ چاغدا دۆلىتىمىز، جۈملىدىن دىيارىمىزدىكى خەلقلەرمۇ ئېغىر زىيانغا ئۇچرىشى مۈمكىن.
يېقىندىن بېرى يېڭىدىن پەيدا بولۇپ گۈللىنىشكە باشلىغان پۇل ئۇرۇشى ئۇقۇمى بولسا ئىقتىسادى تاجاۋۇزچىلىققا دائىرىسىگە كىرىدۇ.
مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ تاۋار پۇللىرىدىن پايدىلىنىپ ئېرىشىدىغان مەنپەئەتنى كۆپەيتشىنى ئارزۇ قىلىدۇ.لېكىن تاۋار پۇل تارقىتىلىش مىقدارى ۋە قىممىتى دىن ئىبارەت ئىككى مۇھىم ئامىلنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان بولغاچقا ،ھەر قايسى دۆلەت تاۋار پۇل باشقۇرۇش ئورگانلىرى ئامالىنىڭ بېرىچە ئۆز دۆلىتىنىڭ ئىتىسادى مەنپەئەتىنى چىقىش نۇقتىسى قىلغان ھالدا بۇ ئىككى ئامىلنى مۇناسىۋىتىنى كونتۇرۇل قىلىشقا تېرىشىدۇ، ۋە شۇنىڭغا ماس ھالدا ئۆسۈم سىياسىتى، پۇل-پېرېۋورت سىياسەتلىرىنى يولغا قويۇشىدۇ، شۇنىڭ بىلەن دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى بۇ خىل مەنپەئەت تەقەززاسى كەسكىنلىشىشكە باشلايدۇ. شۇنىڭ بىلەن ھەر قايسى دولەتلەر ئۆزلىرىنىڭ ھازىرقى ئوبۇرۇت قىلىۋاتقان تاۋار پۇلىنى پاخاللاشتۇرۇپ ئۆز دۆلىتىنىڭ ئېكىسپورت سودىسىنى جانلاندۇرۇشقا ھەرىكەت قىلىدۇ. مانا بۇ ئاتالمىش پۇل ئۇرۇشىدۇر.
بۇ خىل ۋەزىيەت مۇنداق 2 خىل ئاقىۋەتنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.بىرىنچى خىل ئەھۋال:ھەر قايسى دۆلەت ئۆزلىرىنىڭ تاۋار پۇلىنى پاخاللاشتۇرۇش ئارقىلىق،دۇنيا مىقياسىدا يېڭى بىر نۆۋەتلىك مال باھاسىنىڭ ئۆرلىتىپ ،دۇنيادىكى ماددى ئەشيالار قىممىتىنى قايتىدىن باھالاش ۋە بېكىتىشنى كەلتۇرۇپ چىقىرىدۇ. ئىككىنچى خىل ئەھۋال بولسا يىڭىدىن گۈللىنىۋاتقان ئىقتىساد يېڭى بىر نۆۋەتلىك پۇل پاخاللىشىشنىڭ بېسىمىغا ئۇچراپ، كۆپۈكلىشىشكە يۈزلەنگەن ئىقتىساد بولۇش يولىغا قاراپ ماڭىدۇ، دۇنيا ئەمەلىي ئىقتىسادى بىنورمال تېزلىشىپ كېتىدۇ.مانا بۇ كېلەر قېتىم يۈز بېرىدىغان ئىقتىسادى كىرىزىسنىڭ شەپىسىدۇر
ئاتالمىش پۇل ئۇرۇشى-ئۆز دۆلىتىنىڭ پۇلىنى پاخاللاشتۇرۇپ ئۆز دۆلىتىنىڭ ئېكىسپورتىنى جانلاندۇرۇشتۇر.
يېقىنى بىر نەچچە ئايدىن بۇيان دۇنيا پۇل ئۇرۇشى تېخىمۇ ئېنىڭ ئىپادىلەنمەكتە. خەلىق پۇلىنىڭ پېرېۋورت نىسبىتى ئىلاجىسىزلىقتىن يەنە %5 يۇقۇرى ئۆرلىدى،ياپۇن يىنىنىڭ ئامېرىكا دوللىرىغا بولغان پېرېۋورت نىسبىتى بىر يوللا 15 يىلدىن بۇيانقى يېڭى رېكورت ياراتتى،ياۋرۇ نىڭ ئامېرىكا دوللىرىغا بولغان پېرېۋورت نىسبىتى %2.3 ئاشتى،شۇنداقلا يېقىنقى 8 ئايدىن بۇيانقى يۇقۇرى نۇقتا يارىتلدى،ئاۋۇستۇرالىيە دوللىرى ئامېرىكا دوللىرىغا قارشى 27 يىلدىن بۇيانقى ئەڭ يۇقۇرى نۇقتىغا يەتتى، ئۆتكەن بىر نەچچە ئاي ئىچىدىلا %8.3 ئۆسۈپ كەتتى، كورىيە ۋونى 10-ئاينىڭ 4- كۈنى بىر ئامېرىكا دوللىغا 1130 كورىيە ۋونى ئايرىۋاشلىنىدىغان ئۆتكەلنى بۆسۈپ ئۆتۈپ كەتتى،بارلىق ئامېرىكا دوللىرىغا قارشى پۇللارنىڭ ئامېرىكا دوللىرىغا نىسبەتەن كۇرسى ئۆسۈش ۋەزىيىتى بارلىققا كەلدى.
دۇنيا پۇل ئۇرۇشىدا بارلىق مۈلۈك ۋە كاپىتال يېڭىدىن تەقسىملىنىدۇ.
پۇل ئۇرۇشى ۋە ئۇ كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئاقىۋەتلەردىن ئازىراق خەۋەردار بولغاندىن كېيىن بەلكىم مۇنداق سۇئال سورىشىڭىز مۇمكىن:
بۇ بىر مەيدان ئۇرۇشنىڭ باش جىنايەتچىسى زادى كىم؟
ئامېرىكىنىڭ ئېغۋاگەرچىلىكىدە جۇڭگو بىرىنجى بولۇپ پۇل ئۇرۇشىدىكى باش جاۋاپكار دەپ قارالدى
جۇڭگو بولسا نوپۇسى ئەڭ كۆپ دۆلەت، شۇنداقلا تەرەققى قىلىۋاتقان دۆلەت،ئەگەر خەلىق پۇلىنىڭ كۇرسى ئۆسسە جۇڭگونىڭ ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش ۋەزىيىتى خەتەرلىك ئەھۋالغا چۈشۈپ قالىدۇ،ئېكىسپورت سودىسىنى ئاساس قىلىدىغان كارخانا-شىركەتلەرنىڭ نۇرغۇنى تالاپەتكە ئۇچرايدۇ.نۇرغۇن شەھەرلەردىكى كۇرمىڭ دېھقان ئىشلەمچىلەر ئشسىز قېلىپ يۇرت-ماكانلىرىغا قايتىشىدۇ،شۇنىڭ بىلەن جۇڭگو دۇنيادىكى ئىشسىزلار ئەڭ كۆپ دۆلەتكە ئايلىنىپ قېلىپ ئىقتىساد ھالاكەتكە قاراپ يۈزلىنىدۇ.بۇ خىل ئەھۋال دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ ئېشىشىغا پايدىسىز.
ئەمەلىيەتتە خەلقئارا ئادىل،ئورتاق پايدا مەنپەئەت يەتكۈزۈشنى ئاساس قىلغان ئىقتىسادى سىستىما قۇرۇپ چىقىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن بۇ خىل سىستىمىنى مۇھاپىزەت قىلىدىغان سىياسى سىستىما قۇرۇپ چىقىش كېرەك.
چەت ئەللىك بىر ئىقتىسادشۇناس:بۇرۇنقى كونا، مۇۋاپىق بولمىغان خەلقئارا ئىقتىسادى تۈزۈلمىلەرنى بۇزۇپ تاشلاپ،ئەخلاق ۋە ھېسىداشلىقنى چىقىش نۇقتىسى قىلىپ دۇنيادىكى ھەرقايسى دولەتلەرنىڭ مەنپەئەتىنى قوغداش،بولۇپمۇ كەڭ تەرەققى قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ مەنپەئەتىنى قوغداش كىرەك،ئىنسانلارنىڭ ياشاش ھوقۇقى،تەرەققى قىلىش ھوقۇقىنى چىقىش نۇقتىسى قىلىپ بۇ بىر مەيدان پۇل ئۇرۇشىنى بىسىقتۇرۇش كېرەك.
نۆۋەتتە يەرشارى خاراكتىرلىك تەرەققىياتنىڭ ئادىللىقى يەنىلا ئادەم بىلەن ئادەم،دۆلەتلەر ئارىسى ۋە مىللەتلەر ئارىسىدىكى شەخسى ھوقۇق مەنپەئەت ياكى دۆلەت ۋە مىللەتنى ھوقۇقىنىڭ دەخلىسىزلىكىدىن ئىبارەت رامكىنىڭ ئىچىدە قېلىپ،ھەقىقى ئادىللىق ناھايىتىمۇ ئاز ئىپادىلەنمەكتە.
ئىجتىمائى ئادىللىق، يەرشارى خاراكتىرلىك ئادىللىق مەسىللىرىدە(مەسىلەن يەر شارى خاراكتىرلىق كىلىمات مەسىلىسى) كىشىلەر ھەمىشە ئۆزلىرىنىڭ مەنپەئەتىنى چىقىش نۇقتىسى قىلىپ بۇ خىل مەسىللىلەرنى مۇنازىرە قىلىش يولى ئارقىلىق زور پايدىغا ئېرىشىشنى ئارزۇ قىلىدۇ.
دىمەك ھازىر پۈتۈن دۇنيا ئاھالىسى ئادىل بولغان خەلقئارا ئىقتىسادى تۈزۈلمىلەر نىڭ يولغا قويۇلىشى، مۇقۇم بولغان مال باھاسى قاتارلىقلارغا بولغان تەلىۋى كۈنسايىن كۈچەيمەكتە. ئەگەر مۇۋاپىق تەدبىر قوللىنىلماي پۇل ئۇرۇشى مۇشۇ سۈرئەتتە كىڭىيىدىغان بولسا، كىشىلەرنىڭ تەشۋىشىنى كۆپەيتىۋىتىدۇ، ئۇ چاغدا دۆلىتىمىز، جۈملىدىن دىيارىمىزدىكى خەلقلەرمۇ ئېغىر زىيانغا ئۇچرىشى مۈمكىن.
No comments:
Post a Comment